Kariyer Modellerine İlişkin Uygulamalar

Tansu Mutlu Çaykuş

doi:10.37609/akya.3018

Yazarlar

Tansu Mutlu Çaykuş

https://orcid.org/0000-0002-4758-1522

DOI: https://doi.org/10.37609/akya.3018.c10559

Özet

Kariyer Tekeri Modeli, Kariyer Yelkenlisi Modeli ve Umut Eylem Kuramı yapılandırmacı bir yaklaşımla bireyin benzersiz kariyer yolculuğunu öznel deneyimleri, bağlamı ve kişisel değerleriyle şekillendirdiği yönündeki temel varsayımı içermektedir. Kariyer Teker Modeli, temelde kariyer gelişimini etkileyen içsel ve dışsal faktörleri kapsayacak şekilde sekiz alt boyutu (ilgiler; beceriler; kişisel özellikler; değerler; birey için önemli olan kişiler; öğrenim deneyimleri; iş/yaşam deneyimleri; kariyer fırsatları) içeren bir teker kullanarak danışana kariyeriyle ilgili önemli bir bakış açısı sunmayı hedeflemektedir. Kariyer Yelkenlisi Modeli ise bireyin kariyer gelişim ve karar verme sürecini, yelkenliyle yapılan bir yolculuğa benzeterek açıklamaktadır. Bireyin kariyer gelişimini etkileyen bireye özgü etmenler bireysel etmenler olarak açıklanarak yelkenli gövdesi, bireysel etmenleri temsil etmektedir. Sosyal etmenler ön yelken ile sembolize edilirken diğer ana yelken politik, ekonomik, yasal ve sisteme ilişkin (sistemik) etmenleri ifade etmektedir. Bireyin kariyer gelişimini istendik ya da istenmedik şekilde etkileyen, tesadüfi durumlar ve koşullar da modelde şans olarak sembolize edilmiştir. Kariyer hedefleri ise limanlar olarak metafor haline dönüştürülmüştür. Umut Eylem Kuramı, bireyin kariyer gelişimi ve karar verme süresince karşılaştığı zorluklarla, yaşadığı güçlüklerle ve algıladıkları engellerle nasıl başa çıkabileceklerine, umut düzeylerini nasıl koruyabileceklerine veya arttırabileceklerine, öz-netlik ve kendi üzerinde düşünme kapasitelerini nasıl arttırabileceklerine ve engellerle karşılaşsa bile kariyer hedeflerine ulaşmak için motivasyonlarını nasıl yönlendirebileceklerine dair genel bir perspektif sunar. Bu bakış açısı doğrultusunda ilerleyen kariyer psikolojik danışması sürecinde umut geliştirme, kendi üzerinde düşünme, öz netlik, vizyon geliştirme, hedef belirleme ve eylem planı yapma ile uygulama ve uyarlama olmak üzere altı aşama bulunmaktadır. Nicel değerlendirme araçları kullanmak, danışanın kullandığı dili analiz etmek, danışanlara ödev vermek, yönlendirilmiş hayal tekniğini ve kontrol listelerini kullanmak, danışanlardan yarım kalmış cümleleri tamamlamalarını, günlük tutmalarını, yaşantılarına dair belgeleri getirmelerini, albüm oluşturmalarını, kitap okumalarını, iş ziyaretleri yapmalarını istemek gibi yöntemler bu modellerin benimsendiği kariyer psikolojik danışması sürecinde kullanılabilir.

Referanslar

Amundson N. E., Niles S. G., Yoon H. J. (2020). Hope-action theory and practice. Psychologia Wychowawcza [Educational Psychology], 60(18), 91–102.

Amundson N.E., Poehnell G., & Pattern M. (2005). Mesleki teleskop: kendine ve etrafa bakmak, karar vermek (Çev., Fidan Korkut-Owen), Ankara: Anı Yayıncılık.

Amundson, N. (2006). Active engagement and the influence of constructivism. In M. McMahon & W. Patton (Eds.), Career counselling: Constructivist Approaches (pp. 85-93). Routledge.

Amundson, N. E. (1989). A model for individual career counseling. Journal of Employment Counseling, 26(3),

Amundson, N. E. (1996). Individual style survey. Edmonton, AB: Psychometrics Canada.

Amundson, N. E., & Poehnell, G. (2008). Career Pathways Quick Trip (2nd ed.). Ergon Communication.

Amundson, N. E., Poehnell, G. &Pattern, M.(2005). Mesleki teleskop: kendine ve etrafa bakmak, karar vermek. (Çev. Fidan Korkut Owen). Ankara: Anı Yayıncılık.

Amundson, N., & Poehnell, G. (2003). Career pathways (3th ed.). Ergon Communications.

Amundson, N., Goddard, T., Yoon, H. J., & Niles, S. (2018). Hope-centred interventions with unemployed clients. Canadian Journal of Career Development, 17(2), 87–98.

Amundson, N. E. (1989). Model for individual counseling. Journal of Employement Counseling, 26,132-138

Amundson, N. E. (2003). The pyhsics of living: Richmond, BC: Ergon Communications. Amundson, N.E. & Poehnell, G. (1998). Career pathways: Quick trip.BC: Ergon Communications.

Andersen, P., & Vandehey, M. (2011). Career counseling and development in a global economy. Cengage Learning.

Balın., E., Salman, N. & Niles, S. G. (2022). Umut Eylem Kuramı. İçinde F. Bacanlı ve A. Büyükgöze-Kavas (Eds.), Kariyer psikolojik danışmasında çağdaş kuramlar, yaklaşımlar ve modeller (s. 150-170). Ankara: Pegem Akademi

Blustein D. L. (2019). The importance of work in an age of uncertainty: The eroding work experience in America. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190213701.001.0001

Bolles, R.N. (2005). What color is your parachute? A practical manual for job hunters and career changers. Berkly. CE: Ten Speed Pres.

Bravo, J., Seibert, S. E., Kraimer, M. L., Wayne, S. J., & Liden, R. C. (2017). Measuring career orientations in the era of the boundaryless career. Journal of Career Assessment, 25(3), 502–525. https://doi.org/10.1177/ 106907271561610.

Brown, D. (1995). A values‐ based approach to facilitating career transitions. The Career Development Quarterly, 44(1), 4-11. doi: 10.1002/j.2161-0045.1995.tb00524.x

Brown, D. (2002). The role of work and cultural values in occupational choice, satisfaction, and success: A theoretical statement. Journal of Counseling and development, 80(1), 48-56. doi: 10.1002/j.1556-6678.2002.tb00165.x.

Çelikkaleli, Ö., & Çapri, B. (2008). Genel Yetkinlik İnancı Ölçeği’nin Türkçe formunun geçerlik ve güvenirlik çalışması. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(3), 93-104.

Demirtaş-Zorbaz, S., Korkut-Owen, F., Arıcı-Şahin, F., & Mutlu, T. (2023). Career sailboat: a model for enhancing career decision-making self-efficacy among job-seekers. British Journal of Guidance & Counselling, 1-14.

Demirtaş-Zorbaz, S., Mutlu, T., Korkut-Owen, F., ve Arıcı-Şahin, F. (2020). Kariyer uyumu ve iyimserliğini arttırmada Kariyer Yelkenlisi Modeline dayalı psiko-eğitim programının etkililiği. Kastamonu Eğitim Dergisi, 28(5), 2100-2111. Doi: 10.24106/kefdergi.693258 https://dergipark.org.tr/tr/pub/kefdergi/issue/56970/693258.

Doğan-Laçin, B.G. & Yeşilyaprak, B. (2018). Kariyer Yelkenlisi Modeline dayalı grupla müdahale programı. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (2), 185 – 192. https://dergipark.org.tr/tr/pub/anemon/issue/36488/332616.

Eikleberry, C.& Bolles R.N.(1999). The career guide for creative and unconventional people. Ten Speed Press.

Feller, R., & Chapman, V. V. (2018). The HEROIC mindset: Navigating a lifetime of career transitions. Asia Pacific Career Development Journal, 1(1), 61-74.

Foresti, R., Rossi, S., Magnani, M., Lo Bianco, C. G., & Delmonto, N. (2019). Smart society and artificial ıntelligence: Big data scheduling and the global standard method applied to smart maintenance, Engineering, 1-12. https://doi.org/10.1016/j.eng.2019.11.014

Fukuyama, M. (2018). Society 5.0: Aiming for a new human-centered society. Japan SPOTLIGHT, Special Article, 2,47- 52

Gelibolu, S. (2016). Kariyer Yelkenlisi Modeli temelli hazırlanan mesleki grup rehberliği programının sınanması. 7. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Kongresi. 7. Uluslararası Eğitim Araştırmaları Kongresi Özet Kitabı, s. 216. Onsekiz Mart Üniversitesi, Çanakkale.

Gysbers, N. C., Heppner, M. J., & Johnston, J. A. (2014). Career counseling: Holism, diversity, and strengths. John Wiley & Sons.

Hall D. T. (1996). Protean careers of the 21st century. The Academy of Management Executive, 10(4), 8–16. https://doi.org/10.5465/ame.1996.3145315.

Harayama, Y. (2017). Society 5.0: Aiming for a New Human-centered Society. Japan’s Science and Technology Policies for Addressing Global Social Challenges. Hitachi Review, 66 (6), 8- 13. http://www.hitachi.com/rev/archive/2017/r2017_06/pdf/p08-13_TRENDS.pdf

Işık, E. (2010). Sosyal bilişsel kariyer teorisi temelli bir grup müdahalesinin üniversite öğrencilerinin kariyer kararı yetkinlik ve mesleki sonuç beklenti düzeylerine etkisi (Doktora tezi). Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.

Jiang, Z., Wang, Y., Li, W., Peng, K. Z., & Wu, C. H. (2023). Career proactivity: A bibliometric literature review and a future research agenda. Applied Psychology, 72(1), 144-184.

Kalafat, T. (2012). Kariyer Geleceği Ölçeği (KARGEL): Türk örneklemi için psikometrik özelliklerinin incelenmesi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 4(38),169-179.

Keidanren (Japan Business Federation) (2016). Toward realization of the new economy and society. Reform of the economy and society by the deepening of “Society 5.0”. http://www.keidanren.or.jp/en/policy/2016/029_outline.pdf

Kimeldorf, M.(1997). Portfolyo power: The new way to showcase all your job skill and experiences. Princeton, NJ:Peterson’s.

Klehe, U.-C., Fasbender, U., & van der Horst, A. (2021). Going full circle: Integrating research on career adaptation and proactivity. Journal of Vocational Behavior, 126, 103526. https://doi.org/10.1016/j.jvb.2020.103526.

Konuk, E. (1996). The Development of the Turkish form test-retest reliability and validity studies of the sixteen personality factor questionnaire (16 PF) (Master thesis). Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.

Korkut- Owen, F. (2008). Meslek seçimini etkileyen etmenler (R. Özyürek Ed). Kariyer Yolculuğu. (ss.1-16). Ankara, Ulusal Ajans.

Korkut Owen, F., Mutlu Çaykuş, T. & Demirtaş Zorbaz, S. (2022). Kariyer Yelkenlisi Modeli. İçinde F. Bacanlı ve A. Büyükgöze-Kavas (Eds.), Kariyer psikolojik danışmasında çağdaş kuramlar, yaklaşımlar ve modeller (s. 150-170). Ankara: Pegem Akademi

Korkut-Owen, F. (2015). Okul psikolojik danışmanları için bir araç: Kariyer Yelkenlisi Modeli, Yaşadıkça Eğitim, 29 (1), 33-48.

Korkut-Owen, F. Demirtaş–Zorbaş, S., & Mutlu, T. (2015). Career Sailboat Model as a tool for the guidance counsellor, Published by the National Centre for Guidance in Education (NCGE) as an article for the School Guidance Handbook http://www.schoolguidancehandbook. ncge.ie/docs/000050/CSM%202015.pdf

Korkut-Owen, F. Mutlu, T., Arıcı Şahin, F. & Demirtaş Zorbaz, S. (2021). Kariyer Yelkenlisi Modeli: Kendilerine uygun limanı arayanlar için çalışma elkitabı. Ankara: Anı Yayıncılık

Korkut-Owen, F., Açıkel, M., Arıcı, F., Çağ, P., Demirtaş, S., Emir, E., Ülker, G. (2010). Mesleki rehberlik/kariyer danışmanlığı için bir model önerisi: Kariyer Yelkenlisi Modeli, 12.Rehberlik sempozyumu, AREL Okulları, İstanbul, 27 Mart 2010.

Korkut-Owen, F., Arıcı, F., Demirtaş- Zorbaz, S., & Mutlu, T. (2012). Career Sailboat Model, Paper Presented, MSERA, Lexington, KY, 7-9 November 2012.

Korkut-Owen, F., Arıcı, F., Demirtaş–Zorbaz, S., & Mutlu, T. (2014). Using The Career Sailboat Model to facilitate career planning and decision-making with young adults. http://www.ncda.org/aws/NCDA/pt/sd/news_article/84862/_PARENT/layout_details_cc/false#sthash. RL95JziP.dpuf

Korkut-Owen, F., Kepir, D.D., Özdemir, S., Ulaş U. & Yılmaz, O. (2012). Üniversite öğrencilerinin bölüm seçme nedenleri. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(3),135-151.

Lent, R. W. (2004). Toward a unifying theoretical and practical perspective on well-being and psychosocial adjustment. Journal of counseling psychology, 51(4), 482.

Lent, R. W., & Brown, S. D. (2006). Integrating person and situation perspectives on work satisfaction: A social-cognitive view. Journal of vocational behavior, 69(2), 236-247.

Lent, R. W., & Brown, S. D. (2008). Social cognitive career theory and subjective well-being in the context of work. Journal of career assessment, 16(1), 6-21.

Lent, R. W., & Brown, S. D. (2013). Social cognitive model of career self-management: toward a unifying view of adaptive career behavior across the life span. Journal of counseling psychology, 60(4), 557.

Lent, R.W. (2018), Future of work in the digital world: Preparing for instability and opportunity. The Career Development Quarterly, 66, 205-219. https://doi.org/10.1002/cdq.12143

Lo Presti, A., Pluviano, S., & Briscoe, J. P. (2018). Are freelancers a breed apart? The role of protean and boundaryless career attitudes in employability and career success. Human Resource Management Journal, 28(3), 427–442. https://doi.org/10.1111/1748-8583.12188

Mitchell, K. E., Levin, A. S., & Krumboltz, J. D. (1999). Planned happenstance: Constructing unexpected career opportunities. Journal of Counseling & Development, 77(2), 115–124. doi:10.1002/j.1556-6676.1999.tb02431.x.

Negoiţă, G. (2020). The career model of 21st century adopted by higher education graduates. European Review of Applied Sociology, 13(21), 27–37. https://doi.org/10.1515/eras-2020-0008

Niles S G. (2011). Career flow: A hope-centered model of career development. Journal of Employment Counseling, 48(4), 173–175. https://doi.org/10.1002/j.2161-1920.2011.tb01107.x

Niles, S. G., & Guttierez, D. (2019). Career counselling with soul. In Handbook of innovative career counselling (pp. 633-645). Springer, Cham.

Niles, S. G., Amundson, N. E., & Neault, R. A. (2011). Career Flow: A hope-centered approach to career development. Pearson.

Niles, S. G., Amundson, N. E., Neault, R., & Yoon, H. J. (2020a). Career flow & development: Hope in action (2nd ed.). San Diego, CA: Cognella. ISBN: 978-1-5165-9304-0. https://www.amazon.com/dp/1516593049/

Niles, S. G., Amundson, N. E., Neault, R., & Yoon, H. J. (2020b). Career recovery: Creating hopeful careers in difficult times. San Diego, CA: Cognella. ISBN: 978-1-7935-1892-7. https://www.amazon.com/dp/1793518920/

Niles, S. G., In, H., & Amundson, N. (2014). Using an action-oriented hope-centered model of career development. Journal of Asia Pacific Counseling, 4(1), 1–13. https://doi.org/10.18401/2014.4.1.1

Niles, S. G., Yoon, H. J., Balın, E., & Amundson, N. E. (2010). Using a hope-centered model of career development in challenging times. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 4(34), 101–108.

Niles, S., Amundson, N., Neault, R., & Yoon, H. J. (2021a). Career flow and development: Hope in action (2nd digital ed.). Cognella Academic Publishing.

Özyürek, R., Vardarlı, B. ve Tracey, T. J. G. (2021). Validity and reliability findings of personal globe ınventory short form Turkish. Kariyer Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 4(1), 24-48.

Patton, W. (2005) A constructivist approach to career education: What does it look like? Perspectives in Education 23(2): 21–28.

Patton, W., & McMahon, M. (2006). Connecting theory and practice: The Systems Theory Framework of career development and career counselling. International Journal for the Advancement of Counselling 28(2): 153–166.

Saracel, N., & Aksoy, I. (2020). Toplum 5.0: Süper akıllı toplum. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 9(2), 26-34.

Savickas, M. L. (2013). Career construction theory and practice. R. W. Lent ve S. D. Brown (Ed). Career development and counseling: Putting theory and research to work, (pp. 147-183). New Jersey: John Wiley and Sons.

Sharf, R. S. (2017). Kariyer gelişim kuramlarının kariyer danışmasına uygulanması. (F. Bacanlı & K. Öztemel, Çev. Edt.). Ankara: Pegem Akademi.

Snyder, C. R. (2002). Hope theory: Rainbows in the mind. Psychological Inquiry, 13(4), 249–275.https://doi.org/10.1207/s15327965pli1304_01

Snyder, C. R., Lehman, K. A., Kluck, B., & Monsson, Y. (2006). Hope for rehabilitation and vice versa. Rehabilitation psychology, 51(2), 89.

Somer, O., Korkmaz, M. ve Tatar, A. (2004). Kuramdan Uygulamaya Beş Faktör Kişilik Modeli ve Beş Faktör Kişilik Envanteri (5FKE). Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Yayın No: 128, İzmir.

Tarhan, S. ve Bacanlı, H. (2015). Sürekli Umut Ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 1-14.

Tatar, A. (2016). Beş Faktör Kişilik Ölçeğinin Kısa Formunun geliştirilmesi. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 17, 14-23. doi: 10.5455/apd.202977.

Türkçapar, M. H., & Sargın, A. E. (2012). Bir teknik sokratik sorgulama-yönlendirilmiş keşif. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 1(1), 15-20.

Ulaş, Ö., & Yıldırım, İ. (2016). Kariyer Kararı Verme Yetkinliği Ölçeği’nin Geliştirilmesi. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 6(45), 77-90.

Williams, A.G. & Hall, K.J. (2001). Creating your career portfolio: At a glance guide for students. 2nd Ed. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.

Yoon H. J., Bailey N., Amundson N. E., Niles S. G. (2019). The effect of a career development programme based on the Hope-Action Theory: Hope to Work for refugees in British Columbia. British Journal of Guidance and Counselling, 47(1), 6–19. https://doi.org/10.1080/03069885.2018.1544827

Yoon, H. J. (2020). Hope-action theory for organizations. Organization Development Review, 52(4), 28–34.

Young, R. A., & Valach, L. (2016). Action and language: Contextual action theory in counselling. Psychologie Française, 61(1), 31-42. doi:10.1016/j.psfr.2013.03.001