Hakîmzâde Muhammet el-Bağdâdî ve Risâle-i Tecvîd İsimli Eseri -İnceleme ve Transkripsiyon-
Özet
17. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Hakîmzâde Muhammed el-Bağdâdî, Bağdat’ın Darüs-Selam semtinde yaşamış, hayatını ilim okumak ve okutmakla geçirmiş büyük bir âlimdir. Aynı zamanda o İslami İlimlerin farklı alanlarında kendini yetiştirmiş; Arapça, Farsça ve Osmanlıca eserler yazmış bir bilgindir. Onun Risâle-i Tecvîd adlı eseri Tecvîd ilmi alanında günümüze kadar gelen yegâne eserlerinden biri olduğu için araştırmamızın konusu olarak belirlenmiştir.
Çalışmamız bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde araştırmanın konusu, amacı, kapsamı, yöntemi, planı ve araştırma konusuyla ilgili literatür hakkında bilgi verilmektedir. Birinci bölüm ise iki kısımdan oluşmaktadır. İlk kısımda “Bir eseri en iyi anlamanın onu yazan kişiyi tanımaktır” mantığından hareketle öncelikle Hakîmzâde’nin hayatı, eserleri incelenmektedir. Daha sonraki kısımda ise tezin muhtevası ayrıntılı bir şekilde irdelenmektedir. Hakîmzâde’nin sistemine sadık kalmak amacıyla olabildiğince onun takip ettiği başlıklandırma ve sıra kullanılmıştır. Fakat birkaç yerde tecvìd kitaplarındaki sıraya dikkat edilmiştir. Bu kısımda öncelikle tecvîd ilminin önemi üzerinde durulmakta sonrasında istiaze ve besmele gibi konularla devam edilmektedir. Devamında ise tecvîd konularının her biri işlenmektedir. Hakîmzâde, söz konusu tecvîd bahislerinden bahsederken bol örnekler vermekte ayrıca başka âlimlerin fikirlerini de yer yer vermektedir. İkinci bölümde ise Hakîmzâde’nin Tecvîd’le ilgili risâlesinin transkripsiyonu verilmiştir.
Hakîmzâde’nin tecvîdle ilgili risalesini kısaca değerlendirmek gerekirse onun tilâvet konusunda Âsım kırâati ve Hafs rivâyetini esas almakla birlikte yer yer Âsım kırâati dışındaki kırâat alimlerinin uygulamalarına da yer verdiği görülmektedir. Bunun yanı sıra tecvîd kurallarını izah ederken ittifak ve ihtilâf edilen meseleleri ele almaya özen gösterdiği mülahaza edilmektedir. Hakîmzâde, eserinde işlemiş olduğu tecvîd kaidelerini ele alırken kıraat imâmlarının ve tecvîd alimlerinin okuyuş ve uygulamalarını karşılaştırmalı bir şekilde değerlendirmiştir.
Referanslar
Akkuş, Murat – Onur, Zafer. “Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Tecvîdü’l-Kur’ân bi Lisâni’l-Arabî İsimli Risalesi: Tahkik ve Tahlili”. Diyanet İlmi Dergi, 57 (2021).
Apuhan, Ayşe Elif. Ali Rıza Sağman ve tecvit-tilavet anlayışı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=lUMhpKTQ6mS6G_0sP0TlQQ&no=CKjT4pwXV0rwd1VYM9A_lg)
Aslan, Ömer. “Kur’ân Tilavetinde Tecvîdin Gerekliliği ve Lahn (Okuyuş Hataları)”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. VII/1, 2003.
Ateştürk, Remzi. “İsti’âze”. Ondokuz Mayıs İlahiyat Fakültesi Dergisi. 40/2016,
Birgivî, Muhammed b. Ali. Dürr-i Yetim, İzmir 1301 (Mecmua içinde).
Birışık, Abulhamit. “Kıraat”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara: TDV yayınları, 2022, 25.cilt,
Cebeci, Lütfullah. “Mefâtihu’l-Gayb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/348-350. İstanbul: TDV Yayınları, 2003.
Çetin, Abdurrahman. “Lahn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları, 2003.
Çetin, Abdurrahman. Kur’ân Okuma Esasları, 9.bs. Bursa: Emin Yy, 2011.
Çetin. Abdurrahman, “Tecvîd”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 40/253-254. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
Çiftçi, Ali. “Telifat Dönemi Tecvîd Âlimlerinden Mekkî b. Ebi Tâlib ve Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kurtubi Perspektifinden Teşdid, Telyin, Tahfif Terimlerine Bir Bakış”, Necmeddin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47/2019.
Çollak, Fatih. “Revm”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/31-32. İstanbul: TDV Yayınları, 2008.
Çollak, Fatih. “eş-Şâtıbiyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/377-379. İstanbul: TDV yayınları, 2010.
Ebû Muḥammed el-Vâsiṭî, ʿAbdullâh b. ʿAbdilmuʾmin b. el-Vecîh b. ʿAbdullâh b. ʿAlî b. el-Mubârek. el-Kenz fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. nşr. Ḫâlid el-Meşhedânî, I-II, Kahire: Mektebetü’ŝ-Ŝeḳâfeti’d-Dîniyye, 2004.
Ebû Muhammed Mekkî, İbn Ebî Tâlib. er-Riâye li Tecvîdi’l-kırâa ve tahkiki lafzi’t-tilâve. thk. Ahmed Hasan Ferhâd. Ummân: Dârü Ammâr, 1996.
Ebü’l-Ḥasen eṡ-Ṡafâḳusî, ʿAlî b. Muḥammed b. Sâlim en-Nûrî. Ğayŝu’n-nefʿ fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. nşr. Aḥmed Maḥmûd ʿAbdussemîʿ. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2004.
ed-Dânî, Ebû ʿAmr ʿOŝmân b. Saʿîd. et-Teysîr fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. nşr. Ḫalef b. Hamûd b. Sâlim. Memleketü’l-Arabiyyatü Suûdiyye: Dâru’l-Endülus li’n-Neşr ve’t-Tevzî´, 2015.
ed-Dîvânî, Ebû’l-Ḥasen ʿAlî b. Ebî Muḥammed el-Vâsıṭî. Şerḥü Ravḍati’t-taḳrîr fî iḫtilâfi’l-ḳırâʾât beyne’l-irşâd ve’-teysîr. nşr. Ebû Mâzin Muḥammed b. Receb el-Ḫûlî. Dâru’l-ʿÂṡıme, Riyad, 2011.
el-Buḫârî, Ebû ʿAbdullâh Muḥammed b. İsmâʿîl. el-Câmiʿu’l-Musnedu’ṡ-Ṡaḥîḥu’l-Muḫtaṡar. (nşr. Muḥammed Zuheyr en-Nâṡır), I-IX, Beyrut: Dâru Ṭavḳi’n-Necât, 1422H.
el-Haymî, Salâh Muhammed. Fehârisü ulûmi’l-Kur’âni’l-Kerîm li Mahtûtâti Dâri’l-Kütübi’z-Zâhiriyye. Dımeşk: Mecmau’l-Luğati’l-Arabiyye, 1983.
el-İsfâhânî, Râgıp. el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân, Mısır: Mektebetü Nizâr Mustafa, ts.
el-Kâdî, Abdü’l-Fettâh Abdü’l-Ğanî. el-Vâfî fî Şerhi’ş-Şatibiyye fi’l-Kırâati’s-Seb´. Cidde: Mektebetü’s-Sevâdî li’t-Tevzî´, 1996.
el-Kîlânî, Hüsâmüddîn Selîm. el-Beyân fî tecvîdi ahkâmi’l-Kur’ân, Suriye: Vizâretü’l-İ’lâm, 1999.
el-Mâliḳî, Ebû Muḥammed ʿAbdulvâḥid b. Muḥammed el-Umevî. ed-Dürrü’n-neŝîr ve’l-ʿaẑbü’n-nemîr. nşr. Aḥmed ʿAbdullâh el-Muḳrîʾ. Cidde: Dâru’l-Funûn, 1990.
el-Mer’aşî, Saçaklızâde Muhammed. Cühdü’l-Mukill ve Şerhü Cühdi’l-Mukill. Konya, 1873
el-Meşhedânî, Muhammed b. İbrâhîm b. Fâzıl. “Mebâdiu Ma’rifeti’il-vukûf nazmu’ş-şeyh Muhammed b. Abdülhamîd b. Abdülkâdir el-Bağdâdî eş-Şehîr Hakîmzâde dirâsetun ve tahkîkun ve şerhün”, Mecelletu Külliyeti’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye ve’l-Arabiyye, 34 (2007).
el-Uşmûnî, Aḥmed b. ʿAbdu’l-Kerîm el-Mıṡrî. Menâru’l-hüdâ fî beyâni’l-vaḳf ve’l-ibtidâ. nşr. Şerîf Ebu’l-ʿAlâ el-ʿAdevî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002.
el-Uşmûnî, Aḥmed b. ʿAbdu’l-Kerîm el-Mıṡrî. Menâru’l-hüdâ fî beyâni’l-vaḳf ve’l-ibtidâ. nşr. ʿAbdu’r-Raḥîm eṭ-Ṭarhûnî. I-II, Kahire: Dâru’l-Ḥadîŝ, 2008.
es-Sehâvî, Ali b. Muhammed. Cemâlü’l-ḳurrâʾ ve kemâlü’l-iḳrâʾ. (nşr. Ali Hüseyin el-Bevvâb), Mekke 1408/1987.
eş-Şehrezûrî, Ebû’l-Ḳâsım ʿAbdulʿazîz b. ʿAlî. el-Miṡbâhu’z-zâhir fî’l-Ḳırâʾati’l-ʿaşri’l-bevâhir. nşr. İbrâhîm b. Saʿîd ed-Devserî. Riyâd: Dâru’l-Hadâra li’n-Neşr ve’t-Tevzî´, 2014.
eṭ-Ṭîbî, Aḥmed b. Aḥmed. Manẓûmetu’l-müfîd fî’t-tecvîd. nşr. Eymen Ruşdî Suveyd.
İbn Bellebân, Muḥammed b. Bedruddîn b. ʿAbdulḥaḳḳ. Buġyetu’l-müstefîd fî ʿİlmi’t-Tecvîd .nşr. Remzî Saʿduddîn Dimeşḳiyye. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2001.
İbn Ebî Meryem, Naṡr b. ʿAlî b. Ebû Meryem. el-Mûḍaḥ fî vücûhi’l-kırâat ve ilelihâ. thk. Umer Hamdan el-Kubeydî, Cidde: el-Cemâatü’l-Hayriyye, 1993.
İbn Ḫâleveyh, Ebû ʿAbdullâh el-Ḥuseyn b. Aḥmed b. Ḫâleveyh. İʿrâbü’l-ḳıraʾâti’s-sebʿ ve ʿilelihâ, I-II, Kahire: Mektebetu’l-Ḫâncî, 1992.
İbnu’l-Cezerî, Ebü’l-Ḫayr Şemsuddîn b. el-Cezerî Muḥammed. Şerḥu Ṭayyibeti’n-Neşr fi’l-Ḳırâat , Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2000.
İbnu’l-Ḳâṡiḥ, Ebû’l-Ḳâsım ʿAlî b. ʿOŝmân b. Muḥammed b. Aḥmed b. el-Ḥasan. Sirâcü’l-ḳârîʾi’l-mubtedî ve tiẑkâru’l-muḳrîʾi’l-muntehî. Mıṣır: Maṭbaʿatu Muṡṭafâ’l-Bâbî’l-Ḥalebî, 1954.
İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muḥammed b. el-Ḳâsım. Îḍâḥü’l-vaḳf ve’l ibtidâ.ʾ nşr. Muḥyî’d-Dîn ʿAbdurrahman Ramaḍân, I-II, Maṭbûʿâtu Dimeşḳ: Mecmaʿî’l-Luğati’l-ʿArabiyye, 1971.
İbnü’s-Sellâr, ʿAbdu’l-Vehhâb b. Yûsuf b. İbrâhîm eş-Şâfiʿî. Ṭabaḳâtü’l-ḳurrâi’s-sebʿa ve ẑikru menâḳıbihim ve ḳırâʾâtihim. nşr. Aḥmed Muḥammed ʿAzûz. Beyrut: el-Mektebetu’l-ʿAṡriyye, 2003.
İbnü’l-Cezerî, Şemsüddin Muhammed b. Muhammed. en-Neşr fî Kırâ’ati’l-’Aşr. thk. Ali Muhammed ed-Debbâ´. Lübnân: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Kamhâvî, Muhammed Sâdık. el-Burhân fî tecvîdi’l-Kurân. Beyrût: Âlemü’l-Kütüb, 1985,
Kara, Mehmet. “İbnü’l-Cezerî’nin Vakf-İbtidâ İlmine Yaklaşımı”, Çanakkale On sekiz Mart Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 13/2018.
Karaçam, İsmail. Kur’ân-ı Kerîm’in Faziletleri ve Okunma Kâideleri. 14.bs., İstanbul: MÜİF Yayınları, 2008.
Koyuncu, Recep. “Vakf-İbtidânın Âyetlerin Anlaşılmasındaki Rolü”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 15/1, 2015.
Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmi’ li- Ahkâmi’l-Kur’ân. Kâhire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1967.
Mekkî b. Ebî Ṭâlib, Ebû Muḥammed Mekkî b. Ebî Ṭâlib el-Ḳaysî. el-Keşf ʿan vücûhi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ, Dımeşḳ: Maṭbûʿâtu’l-Luğati’l-ʿArabiyye, 1974.
Musa Muhammed Osman, “Kıraat İlminde Tenvìnin Hükümleri”. Çev. Bünyamin Açıkalın. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 3/1, 2016.
Müberred, Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdülhâlik ‘Uzayme. Kâhire: Vizâretü’l-Evkâf, 1994.
Mütercim Asım Efendi. Kâmûsu’l-Muhît Tercemesi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
Nuveyrî, Muḥibbüddîn. Ebu’l-Ḳâsım Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed. Şerḥu Ṭayyibeti’n-neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. I-II, Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003.
Önder, Mustafa Kemal. “Tecvîd Edebiyatında Terkîbî Sıfat Bağlamında Teşdîd ve İdğâm Olgusu” Turkish Academic Research Review - Türk Akademik Araştırmalar Dergisi [TARR], 5 (1/69). 2020
Özek, Ali. “el-Keşşâf” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/329-330. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
Pakdil, Ramazan, Ta’lîm, Tecvîd ve Kırâ’at. 16.bs. İstanbul: Müif Yayınları, 2019.
Pilgir, Eren. “Ḥirzu’l-Emānī’nin Kıraat Tedrisatındaki Serencamı”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 62:1 (2021).
Râzî, Fahreddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtihü’l-gayb. Tahran: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
Râzî, Muhammed b. Ebî Bekir b. Abdilkâdir. Muhtâru’s-sihâh. Lübnân: Mektebetü Lübnân, 2017.
Sibeveyhi, Amr b. Osman. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Hârûn. Kâhire: Mektebetü’l-Hancî, 1988.
Sibeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osman b. Kanber. el-Kitâb. Kâhire: Mektebetü’l-Hancî, 1984.
Sirâceddîn en-Neşşâr, Ebû Ḥafṡ ʿOmer b. Ḳâsim b. Muḥammed b. ʿAlî Sirâceddîn. el-Mukerrer fî mâ tevâtere min el-ḳırâʾâti’s-sebʿ (Ekinde: Mûcez fî yaâti’l-iḍafeti bi’s-suver. nşr. Aḥmed Maḥmûd ʿAbdu’s-Semîʿ. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
Sirâceddîn en-Neşşâr, Ebû Ḥafṡ ʿOmer b. Ḳâsim b. Muḥammed b. ʿAlî Sirâceddîn. el-Mükerrer fî mâ tevâtere min el-ḳırâʾâti’s-sebʿ (Ekinde: Mûcez fî Yaʾâti’l-İḍafeti bi’s-Suver). nşr. Aḥmed Maḥmûd ʿAbdu’s-Semîʿ. Beyrût: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2001.
Suyuti, Celâlüddîn. el-İtkan fi Ulumi’l-Kur’ân. Thk. Şuayb el-Arnavût. 1. bs. Lübnan: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 2008.
Şen, Ziya. “İstiâze ve Besmele”. Diyanet İlmi Dergi, XL/1, 2004.
Taberânî, Süleyman b. Ahmed Abü’l-Kâsım. el-Mu’cemü’l-kebîr. thk. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1994.
Tahrânî, Âgâ Büzürk. ez-Zeri’a ilâ tesânifi’ş-şi’a, XXV, Beyrût: Dârü’l-Edvâ, t.y.
Temel, Nihat. Kıraat ve Tevcîd Istılahları, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2009.
Tetik, İbrahim. “Tecvîd Kelimesinin Semantik Analizi”. Universal Journal of Theology, II/III, 2017,
Tuncel, Emrullah. “İlk Dönem Tecvîd Eserlerinin Teşekkülünde Lahn Olgusunun Etkisi”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi, 59/59, 2020.
Zeynü’l-Arab, Ali b. Ubeydullah. Şerhü’l-Mesâbîh. thk. Nuhâ Binti Usâme Abdullah Hayyât. Mekke: Câmiatü Ummu’l-Kurâ Külliyyetü’d-Da’ve ve Usûli’d-Din. Yüksek Lisans Tezi.
Yayınlanan
Lisans
LisansBu İnternet Sitesi içeriğinde yer alan tüm eserler (yazı, resim, görüntü, fotoğraf, video, müzik vb.) Akademisyen Kitabevine ait olup, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceca Kanunu kapsamında korunmaktadır. Bu hakları ihlal eden kişiler, 5846 sayılı Fikir ve Sanat eserleri Kanunu ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan hukuki ve cezai yaptırımlara tabi olurlar. Yayınevi ilgili yasal yollara başvurma hakkına sahiptir.
