Tarımın Diyarbakır Ekonomisindeki Yeri ve Önemi
Özet
Bu çalışmada tarımın Diyarbakır ili için önemi incelenmiştir. Tarımın herhangi bir ülke ya da bölge ekonomisindeki yeri ve önemi açıklanırken kırsal nüfus ve tarımda istihdam edilen nüfus oranları, nüfusun gıda maddeleri ihtiyacının karşılanma düzeyi, tarımın sanayiye, milli gelire ve dış ticaret açığının kapatılmasına yaptığı katkıları dikkate alınmaktadır. Bu çalışmada da buna uygun olarak gayrisafi hasıla ve toplam istihdamdaki sektör payları ve ayrıca Diyarbakır ilinin önemli bitkisel ve hayvansal ürünleri, tarımsal üretim değeri ve zaman içerisinde bunlardaki değişimler incelenmiştir. İncelenen göstergeler, Diyarbakır ilinin yanı sıra karşılaştırmalara imkân vermek için Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Türkiye verileri ile birlikte ele alınmıştır. Elde edilen sonuçlara göre 2004-2022 yıllarını kapsayan dönemde Diyarbakır ilinin bitkisel ve hayvansal üretim değerlerinde sıralamayı değiştirecek kadar artışlar olduğu, tarımsal üretim değerinin alt sektör paylarının hayvansal üretim lehine değiştiği belirlenmiştir. İlde tarım sektörünün GSYİH’daki payı %16, istihdamdaki payı ise %28.8’dir. Türkiye işlenen arazi varlığının %2,4’ü Diyarbakır ilinde olup, il, 2020 yılı verilerine göre Türkiye’de bitkisel ürünler değeri sıralamasında 13., hayvansal ürünler değeri sıralamasında ise 4. sırada yer almaktadır. Ayrıca, Diyarbakır ilinin Türkiye toplam bitkisel üretim değerindeki payı %2,1 ve hayvansal ürünler üretim değerindeki payı %3,5 olarak hesaplanmıştır. Bu çalışmanın da ortaya koyduğu gibi tarım sektörünün istihdamdaki ve gayrisafi hasıladaki payları, Diyarbakır ilinin tarımsal üretim değeri bakımından Türkiye’deki sıralaması ve ayrıca birçok bitkisel ve hayvansal ürünlerin bölge ve Türkiye üretimindeki yüksek payları, tarım sektörünün Diyarbakır için ne kadar önemli bir sektör olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, buğday ve mercimek gibi susuz koşullarda üretim yapılan ürünlerde kuraklığın büyük risk oluşturduğu ve önemli ürün kayıplarına yol açtığı; sofralık çekirdekli üzüm ve karpuz üretiminde Diyarbakır ilinin Türkiye toplam üretimindeki payının yıldan yıla düştüğü, ilin payının arttığı tek bitkisel ürünün pamuk olduğu belirlenmiş, badem ve antepfıstığında Diyarbakır ilinin sağladığı uygun koşullara rağmen potansiyelin iyi değerlendirilemediği tespit edilmiştir.
In this study, the importance of agriculture for Diyarbakır province was examined. While explaining the place and importance of agriculture in the economy of any country or region, the rural population and the population employed in agriculture, the level of meeting the population's food needs, and the contributions of agriculture to industry, national income and closing the foreign trade deficit are taken into account. Accordingly, in this study, sector shares in gross product and total employment, as well as important plant and animal-based products of Diyarbakır province, agricultural production value and their changes over time were examined. The indicators considered were presented together for Diyarbakır province, the Southeastern Anatolia Region and Türkiye to enable comparisons. According to the results obtained, it was determined that there were increases in the plant and animal production values of Diyarbakır province in the period covering the years 2004-2022, sufficient to change the ranking, and the sub-sector shares of the agricultural production value changed in favour of animal production. The share of the agricultural sector in the province's GDP is 16% and its share in employment is 28.8%. 2.4% of Türkiye's cultivated land assets are in Diyarbakır province, and according to 2020 statistics, the province ranks 13th in the value of plant products and 4th in the value of animal products in Türkiye. In addition, the share of Diyarbakır province in Türkiye's total plant production value was calculated as 2.1% and its share in the animal production value was calculated as 3.5%. As this study reveals, the shares of the agricultural sector in employment and gross product, the ranking of Diyarbakır province in Türkiye in terms of agricultural production value, and also the high shares of many plant and animal products in the production of the region and Türkiye show the importance of the agricultural sector for Diyarbakır. However, drought poses a great risk for the rainfed crops, such as wheat and lentils, and causes significant product losses; It has been determined that the share of Diyarbakır province in Türkiye's total production in table grape and watermelon production has decreased from year to year, the only plant product in which the province's share has increased is cotton, and it has been determined that the potential of almonds and pistachios has not been well utilized despite the favourable conditions possessed by Diyarbakır province.
Referanslar
Abakay, M.E. 2019. Cumhuriyet Döneminde Diyarbakır‘da Ekonomi. Tanzimattan Günümüze Diyarbakır (Editörler: O. Bozan, H. Asan, H. Yıldız, M.S. Erpolat), Manas Yayınları No:80, s. 497-520, Ankara, ISBN: 978-975-6089-81-1
Aydemir, C., Ülker, B. 2015. Diyarbakır iline ait bölgesel kalkınma analizi ve Karacadağ Kalkınma Ajansı. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(9):67-80.
Cengiz, F., Karaca, S., Kor, A., Ertuğrul, M., Arık, İ.Z., Gökdal, Ö. 2015. Küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde değişimler ve yeni arayışlar, Türkiye Ziraat Mühendisliği VIII. Teknik Kongresi bildiriler kitabı-2, 12-16 Ocak, Ankara, s.809-837.
Çağlayan, E, 2019. Tek Parti döneminde Diyarbakır‘da Tarım 440-479. Tanzimattan Günümüze Diyarbakır (Editörler: O. Bozan, H. Asan, H. Yıldız, M.S. Erpolat), Manas Yayınları No:80, s. 480-496, Ankara, ISBN: 978-975-6089-81-1
Değirmenci Karataş, D, Karataş, H, Özdemir, G. 2015. Diyarbakır İli Bağcılığının Sektörel Durum Analizi. A Grafik Ltd, Diyarbakır
Demir, N., Yavuz, F. 2010. Hayvancılık Destekleme Politikalarına Çiftçilerin Yaklaşımlarının Bölgelerarası Karşılaştırmalı Analizi. Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 2010, 41 (2),113-121.
Denli M., Demirel R., Sessiz A. 2015. Diyarbakır İli Karma Yem Endüstrisinin Durumu. Türk Tarım - Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 3(9): 701 - 706.
Doran, İ., Koca, Y.K., Kılıç, T. 2009. Olası iklim değişiminin Diyarbakır tarımına et kileri. TÜCAUM V. Ulusal Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 16-17 Ekim 2008, s. 369-378, Ankara.
Drummond, H. E., and Goodwin, J. W. (2004). Agricultural Economics (2nd ed.). Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.
Diyarbakır Kültür Turizm, 2023. Genel Bilgiler: Coğrafya, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Diyarbakır Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü. http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR-56881/cografya.html (Erişim tarihi: 05.11.2023).
Diyarbakır Tarım Orman, 2023. Brifing Dosyası, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Diyarbakır İl Müdürlüğü, Diyarbakır.
Eğilmez, M. 2020. Makro Ekonomi:Türkiye’den Örneklerle. 14. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul.
FAOSTAT, 2021a. Value of Agricultural Production. United Nations Food and Agriculture Organization, https://www.fao.org/faostat/en/#data/QV, accessed 9.11.2023.
FAOSTAT, 2021b. Employment Indicators. United Nations Food and Agriculture Organization, https://www.fao.org/faostat/en/#data/OEA, Accessed 9.11.2023.
Fisher, A.G.B. (1939), Production, primary, secondary, and tertiary. Economic Record, 15: 24-38. https://doi.org/10.1111/j.1475-4932.1939.tb01015.x
GAİB, 2022. Birlik illeri Sektörel İhracat Değerleri, Güneydoğu Anadolu İhracatçılar Birliği, https://www.gaib.org.tr/tr/istatistik-ve-raporlar.html, erişim tarihi: 3.12.2023.
HGM, 2023. İl ve İlçe Yüzölçümleri, T.C. Milli Savunma Bakanlığı Harita Genel Müdürlüğü, https://www.harita.gov.tr/il-ve-ilce-yuzolcumleri , Erişim tarihi: 23.10.2023.
İlikçioğlu, E. 2022. Antepfıstığının kültür tarihi, sistematiği genealogisi ve ülkemizdeki yayılış alanları, ‘Antepfıstığı Yetiştiriciliği’ (Editörler: Ak, B.E., Pakyürek, M.), s. 3-18. İKSAD Yayınevi, Ankara.
InvestDiyarbakır, 2022. Sektörler:Sanayi. Karacadağ Kalkınma Ajansı Yatırım Destek Ofisi. https://www.investdiyarbakir.com/sektorler/sanayi--13 (Erişim tarihi:1.12.2023).
Kaçmaz, A. 2015. Cumhuriyet döneminde Diyarbakır’da sosyoekonomik yapı (1927-1990 arası). The Journal of Turk-Islam World Social Studies, 4:133-154. DOI: 10.16989/TIDSAD.74
Kara, A., Özdemir, G., Aksoy, Ö. 2022. Effects of Farmer and Vineyard Attributes and Farming Practices on the Success of Viticulture in Türkiye: The Case of Dicle District of Diyarbakır Province. Erwerbs-Obstbau 64 (Suppl 1), 141–150 (2022). https://doi.org/10.1007/s10341-022-00709-3
Karagölge, C., Kızıloğlu, S., Yavuz, O. 2011. Tarım Ekonomisi:Temel İlkeler, Atatürk Üniversitesi Yayınları No:801. Erzurum.
Kenessey, Z. (1987), The prımary, secondary, tertıary and quaternary sectors of the economy. Review of Income and Wealth, 33: 359-385. https://doi.org/10.1111/j.1475-4991.1987.tb00680.x
Krueger, A. O. and Myint,. H. (2023, October 31). Economic development. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/money/topic/economic-development. Accessed: 20.11.2023.
Measures of Development, 2023 StudySmarter GmbH. https://www.studysmarter.co.uk/explanations/macroeconomics/economic-performance/measures-of-development. Accessed: 9.11.2023.
Memiş, E. 2006.Eskiçağ medeniyetleri tarihi. Ekin Yayınları, İstanbul.
MGM, 2008.
MGM, 2009. 2008 Yılı İklim Verilerinin Değerlendirmesi, T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, www.mgm.gov.tr/files/iklim/2008-yili-iklim-degerlendirmesi.pdf. Erişim tarihi: 07.12.2023.
MGM, 2022. 2021 Yılı İklim Değerlendirmesi.
MGM, 2023. İllere Ait Genel İstatistik Verileri: Diyarbakır, T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü. https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx
Norton, G.W., Alwang, J. & Masters, W.A. 2006. The economics of agricultural development: world food systems and resource use. New York and London, Routledge.
Phystx,.n.d. Measures of Economic Development. http://www2.harpercollege.edu/mhealy/ g101ilec/intro/eco/ecomea/ecomeatx.htm. Accessed: 9.11.2023.
Pettinger, T. 2020. Indicators of economic development. Economics Help. Available at: https://www.economicshelp.org/blog/glossary/indicators-of-economic-development/ (Accessed: 06 December 2023).
Semerci A, 2016. Effects of Agricultural Supports on Farmer’s Revenue and Product Costs: The Case of Turkey. Custos e @gronegócio on line, 12 (3): 71-96.
Şimşek, M., Gülsoy, E. 2017. Güneydoğu Anadolu bölgesinin badem (Prunus amygdalus l.) potansiyeline genel bir bakış. Journal of the Institute of Science and Technology, 7(3), 19-29.
Tan, S., Atak, Ş., Şengül, Ü., Tan, S.S. 2015. The evaluation of the changes in the agricultural sector with common economic indicators in Turkey in the last decade. Mediterranean Journal of Social Sciences, 6 (2): 588-595.
TİM, 2022. Türkiye İhracatçılar Meclisi 2022 yılı ihracat rakamları. https://tim.org.tr/tr/ihracat-rakamlari
Tiryaki, K., Özlü, Z. 2019. Cumhuriyetin ilk yıllarında Diyarbakır‘ın sosyo-ekonomik durumuna dair bulgular (1924-1928). 440-479. Tanzimattan Günümüze Diyarbakır (Editörler: O. Bozan, H. Asan, H. Yıldız, M.S. Erpolat), Manas Yayınları No:80, s. 440-479, Ankara, ISBN: 978-975-6089-81-1
TOB, 2021. İklim Değişikliği ve Tarım Değerlendirme Raporu, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü. https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Belgeler /IKLIM%20DEGISIKLIGI%20VE%20TARIM%20DEGERLENDIRME%20RAPORU.pdf. Erişim tarihi: 07.12.2023
TOB, 2022. İdare Faaliyet Raporu, Tarım ve Orman Bakanlığı, https://www.tarimorman.gov.tr/ SGB/Belgeler/Bakanlık_Faaliyet_Raporları/TOB%202022%20YILI%20İDARE%20FAALİYET%20RAPORU.pdf (Erişim tarihi 03.12.2023).
TOB, 2022. Tarımsal Örgütlenme Tablosu, Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığı. https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Link/55/Uretici-Orgutleri (Erişim Tarihi:03.12.2023)
TÜİK, 2022a. İşgücü İstatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu, https://biruni.tuik.gov.tr/ medas/?kn=72&locale=tr, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2022c. İllere göre Tarım Alanları. Türkiye İstatistik Kurumu, https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=tarim-111&dil=1, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2022b. Dış ticaret İstatistikleri (Genel Ticaret Sistemi). Türkiye İstatistik Kurumu, https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=dis-ticaret-104&dil=1, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2022d. Yıllara göre İl Nüfusları, Türkiye İstatistik Kurumu,. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK 2022e. Bitkisel Üretim İstatistikleri, Türkiye İstatistik Kurumu, https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=92&locale=tr, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2001. TÜİK 2001 Tarım Sayımı Sonuçları, Türkiye İstatistik Kurumu,
TürkPatent, 2009. Diyarbakır Karpuzu, Coğrafi İşaret Belgesi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Türk Patent ve Marka Kurumu, Ankara. https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/detay/37986 Erişim tarihi: 10.12.2023
Yavuz, F., 2001. Tarım Politikası II. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Yayın No:186, Erzurum.
Referanslar
Abakay, M.E. 2019. Cumhuriyet Döneminde Diyarbakır‘da Ekonomi. Tanzimattan Günümüze Diyarbakır (Editörler: O. Bozan, H. Asan, H. Yıldız, M.S. Erpolat), Manas Yayınları No:80, s. 497-520, Ankara, ISBN: 978-975-6089-81-1
Aydemir, C., Ülker, B. 2015. Diyarbakır iline ait bölgesel kalkınma analizi ve Karacadağ Kalkınma Ajansı. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 5(9):67-80.
Cengiz, F., Karaca, S., Kor, A., Ertuğrul, M., Arık, İ.Z., Gökdal, Ö. 2015. Küçükbaş hayvan yetiştiriciliğinde değişimler ve yeni arayışlar, Türkiye Ziraat Mühendisliği VIII. Teknik Kongresi bildiriler kitabı-2, 12-16 Ocak, Ankara, s.809-837.
Çağlayan, E, 2019. Tek Parti döneminde Diyarbakır‘da Tarım 440-479. Tanzimattan Günümüze Diyarbakır (Editörler: O. Bozan, H. Asan, H. Yıldız, M.S. Erpolat), Manas Yayınları No:80, s. 480-496, Ankara, ISBN: 978-975-6089-81-1
Değirmenci Karataş, D, Karataş, H, Özdemir, G. 2015. Diyarbakır İli Bağcılığının Sektörel Durum Analizi. A Grafik Ltd, Diyarbakır
Demir, N., Yavuz, F. 2010. Hayvancılık Destekleme Politikalarına Çiftçilerin Yaklaşımlarının Bölgelerarası Karşılaştırmalı Analizi. Atatürk Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Dergisi, 2010, 41 (2),113-121.
Denli M., Demirel R., Sessiz A. 2015. Diyarbakır İli Karma Yem Endüstrisinin Durumu. Türk Tarım - Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 3(9): 701 - 706.
Doran, İ., Koca, Y.K., Kılıç, T. 2009. Olası iklim değişiminin Diyarbakır tarımına et kileri. TÜCAUM V. Ulusal Coğrafya Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 16-17 Ekim 2008, s. 369-378, Ankara.
Drummond, H. E., and Goodwin, J. W. (2004). Agricultural Economics (2nd ed.). Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall.
Diyarbakır Kültür Turizm, 2023. Genel Bilgiler: Coğrafya, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Diyarbakır Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü. http://www.diyarbakirkulturturizm.gov.tr/TR-56881/cografya.html (Erişim tarihi: 05.11.2023).
Diyarbakır Tarım Orman, 2023. Brifing Dosyası, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Diyarbakır İl Müdürlüğü, Diyarbakır.
Eğilmez, M. 2020. Makro Ekonomi:Türkiye’den Örneklerle. 14. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul.
FAOSTAT, 2021a. Value of Agricultural Production. United Nations Food and Agriculture Organization, https://www.fao.org/faostat/en/#data/QV, accessed 9.11.2023.
FAOSTAT, 2021b. Employment Indicators. United Nations Food and Agriculture Organization, https://www.fao.org/faostat/en/#data/OEA, Accessed 9.11.2023.
Fisher, A.G.B. (1939), Production, primary, secondary, and tertiary. Economic Record, 15: 24-38. https://doi.org/10.1111/j.1475-4932.1939.tb01015.x
GAİB, 2022. Birlik illeri Sektörel İhracat Değerleri, Güneydoğu Anadolu İhracatçılar Birliği, https://www.gaib.org.tr/tr/istatistik-ve-raporlar.html, erişim tarihi: 3.12.2023.
HGM, 2023. İl ve İlçe Yüzölçümleri, T.C. Milli Savunma Bakanlığı Harita Genel Müdürlüğü, https://www.harita.gov.tr/il-ve-ilce-yuzolcumleri , Erişim tarihi: 23.10.2023.
İlikçioğlu, E. 2022. Antepfıstığının kültür tarihi, sistematiği genealogisi ve ülkemizdeki yayılış alanları, ‘Antepfıstığı Yetiştiriciliği’ (Editörler: Ak, B.E., Pakyürek, M.), s. 3-18. İKSAD Yayınevi, Ankara.
InvestDiyarbakır, 2022. Sektörler:Sanayi. Karacadağ Kalkınma Ajansı Yatırım Destek Ofisi. https://www.investdiyarbakir.com/sektorler/sanayi--13 (Erişim tarihi:1.12.2023).
Kaçmaz, A. 2015. Cumhuriyet döneminde Diyarbakır’da sosyoekonomik yapı (1927-1990 arası). The Journal of Turk-Islam World Social Studies, 4:133-154. DOI: 10.16989/TIDSAD.74
Kara, A., Özdemir, G., Aksoy, Ö. 2022. Effects of Farmer and Vineyard Attributes and Farming Practices on the Success of Viticulture in Türkiye: The Case of Dicle District of Diyarbakır Province. Erwerbs-Obstbau 64 (Suppl 1), 141–150 (2022). https://doi.org/10.1007/s10341-022-00709-3
Karagölge, C., Kızıloğlu, S., Yavuz, O. 2011. Tarım Ekonomisi:Temel İlkeler, Atatürk Üniversitesi Yayınları No:801. Erzurum.
Kenessey, Z. (1987), The prımary, secondary, tertıary and quaternary sectors of the economy. Review of Income and Wealth, 33: 359-385. https://doi.org/10.1111/j.1475-4991.1987.tb00680.x
Krueger, A. O. and Myint,. H. (2023, October 31). Economic development. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/money/topic/economic-development. Accessed: 20.11.2023.
Measures of Development, 2023 StudySmarter GmbH. https://www.studysmarter.co.uk/explanations/macroeconomics/economic-performance/measures-of-development. Accessed: 9.11.2023.
Memiş, E. 2006.Eskiçağ medeniyetleri tarihi. Ekin Yayınları, İstanbul.
MGM, 2008.
MGM, 2009. 2008 Yılı İklim Verilerinin Değerlendirmesi, T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, www.mgm.gov.tr/files/iklim/2008-yili-iklim-degerlendirmesi.pdf. Erişim tarihi: 07.12.2023.
MGM, 2022. 2021 Yılı İklim Değerlendirmesi.
MGM, 2023. İllere Ait Genel İstatistik Verileri: Diyarbakır, T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Meteoroloji Genel Müdürlüğü. https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx
Norton, G.W., Alwang, J. & Masters, W.A. 2006. The economics of agricultural development: world food systems and resource use. New York and London, Routledge.
Phystx,.n.d. Measures of Economic Development. http://www2.harpercollege.edu/mhealy/ g101ilec/intro/eco/ecomea/ecomeatx.htm. Accessed: 9.11.2023.
Pettinger, T. 2020. Indicators of economic development. Economics Help. Available at: https://www.economicshelp.org/blog/glossary/indicators-of-economic-development/ (Accessed: 06 December 2023).
Semerci A, 2016. Effects of Agricultural Supports on Farmer’s Revenue and Product Costs: The Case of Turkey. Custos e @gronegócio on line, 12 (3): 71-96.
Şimşek, M., Gülsoy, E. 2017. Güneydoğu Anadolu bölgesinin badem (Prunus amygdalus l.) potansiyeline genel bir bakış. Journal of the Institute of Science and Technology, 7(3), 19-29.
Tan, S., Atak, Ş., Şengül, Ü., Tan, S.S. 2015. The evaluation of the changes in the agricultural sector with common economic indicators in Turkey in the last decade. Mediterranean Journal of Social Sciences, 6 (2): 588-595.
TİM, 2022. Türkiye İhracatçılar Meclisi 2022 yılı ihracat rakamları. https://tim.org.tr/tr/ihracat-rakamlari
Tiryaki, K., Özlü, Z. 2019. Cumhuriyetin ilk yıllarında Diyarbakır‘ın sosyo-ekonomik durumuna dair bulgular (1924-1928). 440-479. Tanzimattan Günümüze Diyarbakır (Editörler: O. Bozan, H. Asan, H. Yıldız, M.S. Erpolat), Manas Yayınları No:80, s. 440-479, Ankara, ISBN: 978-975-6089-81-1
TOB, 2021. İklim Değişikliği ve Tarım Değerlendirme Raporu, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü. https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Belgeler /IKLIM%20DEGISIKLIGI%20VE%20TARIM%20DEGERLENDIRME%20RAPORU.pdf. Erişim tarihi: 07.12.2023
TOB, 2022. İdare Faaliyet Raporu, Tarım ve Orman Bakanlığı, https://www.tarimorman.gov.tr/ SGB/Belgeler/Bakanlık_Faaliyet_Raporları/TOB%202022%20YILI%20İDARE%20FAALİYET%20RAPORU.pdf (Erişim tarihi 03.12.2023).
TOB, 2022. Tarımsal Örgütlenme Tablosu, Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, Tarım ve Orman Bakanlığı. https://www.tarimorman.gov.tr/TRGM/Link/55/Uretici-Orgutleri (Erişim Tarihi:03.12.2023)
TÜİK, 2022a. İşgücü İstatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu, https://biruni.tuik.gov.tr/ medas/?kn=72&locale=tr, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2022c. İllere göre Tarım Alanları. Türkiye İstatistik Kurumu, https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=tarim-111&dil=1, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2022b. Dış ticaret İstatistikleri (Genel Ticaret Sistemi). Türkiye İstatistik Kurumu, https://data.tuik.gov.tr/Kategori/GetKategori?p=dis-ticaret-104&dil=1, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2022d. Yıllara göre İl Nüfusları, Türkiye İstatistik Kurumu,. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2022-49685, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK 2022e. Bitkisel Üretim İstatistikleri, Türkiye İstatistik Kurumu, https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=92&locale=tr, Erişim tarihi: 14.11.2023.
TÜİK, 2001. TÜİK 2001 Tarım Sayımı Sonuçları, Türkiye İstatistik Kurumu,
TürkPatent, 2009. Diyarbakır Karpuzu, Coğrafi İşaret Belgesi, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Türk Patent ve Marka Kurumu, Ankara. https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/detay/37986 Erişim tarihi: 10.12.2023
Yavuz, F., 2001. Tarım Politikası II. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Yayın No:186, Erzurum.
