Göçmen Sağlığı, Sağlığa Erişim ve Koruyucu-Önleyici Uygulamalar

Sümeyye Özmen; Kübranur Kocakaya

doi:10.37609/akya.2788

Yazarlar

Sümeyye Özmen

Kübranur Kocakaya

DOI: https://doi.org/10.37609/akya.2788.c9921

Özet

Göç, fiziksel ve ruhsal sağlığı olumsuz etkileyen bir olgudur. Göçmenler, göç öncesi, göç yolculuğu ve göç sonrası olmak üzere yer değiştirmenin tüm dönemlerinde yoğun sıkıntı yaşarlar. Göçmen sağlığının sosyal belirleyicileri eğitim, gelir, barınma ve beslenmedir. Göçmenlerin diğer insanlarla aynı düzeyde sağlık hizmetlerine erişimi temel bir insan hakkıdır. Ancak, barınma koşulları ve hijyen eksikliği, yetersiz ve düzensiz beslenme, kronik hastalıklar, bulaşıcı hastalıklar, üreme sistemi sorunları, beslenme bozuklukları ve psikolojik sorunlar göçmenler arasında öne çıkan sağlık sorunlarıdır. Sağlık eşitsizlikleri, dil sorunları, yerel halk ve sağlık personeli tarafından dışlanma, ırkçılık, yasal, kültürel ve ekonomik engeller nedeniyle göçmenler arasında hem hastalık hem de ölüm oranları yüksek olabilir. Gebelik ve aşı takibinin yetersizliği ve kötü koşullarda doğumlar nedeniyle bebek ve anne ölümleri artmaktadır. Sağlık tesislerine ve ilaçlara erişimdeki sorunlar, kanser gibi hastalıkların erken teşhis ve tedavisini zorlaştırmaktadır. Dünyanın en büyük göçmen nüfusuna sahip ülkelerinden biri olan Türkiye'de, farklı statülerde göçmenler bulunmaktadır. Bu dezavantajlı ve savunmasız hale gelen grubun sağlığına kavuşmasını sağlayacak sağlık hizmetlerine, ilaçlara ve malzemelere erişim güvence altına alınmalıdır. Öte yandan, göçü bir halk sağlığı güvenliği tehdidi olarak ele alarak, yöneticiler tarafından yüksek riski azaltmak için önleyici stratejiler geliştirilmelidir. Göçmen nüfusunun yoğun olduğu bölgelerde birinci basamak sağlık hizmeti tesislerinin ve ruh sağlığı merkezlerinin sayısı artırılmalıdır. Göç sürecinden en çok etkilenen kadınlar ve çocuklar için koruyucu politikalar geliştirilmelidir. Son olarak, halk sağlığının ve ülke ekonomisinin sürdürülebilirliğini sağlamak için, dil, kültürel farklılıklar, beslenme ve sağlık personeli eksikliği gibi sorunları ele almak üzere uluslararası kuruluşlarla işbirliği içinde projeler geliştirilmelidir.

Migration is a phenomenon that negatively affects physical and mental health. Migrants experience intense distress in all periods of displacement: pre-migration, migration journey and post-migration. Social determinants of migrant health are education, income, housing and nutrition. It is a fundamental human right for migrants to have access to health services at the same level as other people. However, due to housing conditions and lack of hygiene, inadequate and irregular nutrition, chronic diseases, infectious diseases, reproductive system problems, nutritional disorders and psychological problems are prominent health problems among migrants. Due to health inequalities, language problems, exclusion by locals and health personnel, racism, legal, cultural and economic barriers, both morbidity and mortality rates can be high among migrants. Infant and maternal mortality is increasing due to lack of pregnancy and vaccination follow-up, and births in poor conditions. Problems in access to health facilities and medicines make it difficult to diagnose and treat diseases such as cancer early. In Turkey, one of the countries with the largest migrant population in the world, there are migrants with different statuses. Access to health services, medicines and materials that will enable this disadvantaged group, which has become vulnerable, to regain their health should be ensured. On the other hand, considering migration as a public health security threat, preventive strategies should be developed by administrators to reduce the high risk. The number of primary health care facilities and mental health centers should be increased in regions with migrant populations. Protective policies should be developed for women and children who are most affected by the migration process. Finally, in order to ensure the sustainability of public health and the country's economy, projects should be developed in cooperation with international organizations to address problems such as language, cultural differences, nutrition and lack of health personnel.

Referanslar

AFAD (2015). Katılım payı, Erişim linki: https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/2311/files/2015_8_Gecici_Koruma_altindaki_Yabancilara_Iliskin_Saglik_Hizmetlerinin_Yurutulmesi.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

AFAD (2017). Türkiye’deki Suriyelilerin demografik görünümü, yaşam koşulları ve gelecek beklentilerine yönelik saha araştırması, Ankara: Başbakanlık Afet ve Acil Durum Başkanlığı.

Ağır, O. (2018). Türkiye’deki Suriyelilere sağlanan kamusal hizmetlere yönelik bir değerlendirme. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 8(2), 111-128.

Akalın, B. ve Özargun, G. (2022). Mülteci ve sığınmacıların sağlık hizmetlerine erişim ve yararlanmalarında yaşanan sorunlara bakış. Kantaş Yılmaz, F. ve Türkoğlu, M. C. (Ed.). İçinde: Göçmen Sağlığı: Yönetsel Bakış Açısıyla Türkiye’deki Suriyeli Sığınmacılar. (1. Baskı, s. 83-108), Akademisyen Kitabevi.

Akgül, S., Hüsnü, Ş., Derman, O., Özmert, E., Bideci, A. ve Hasanoğlu, E. (2019). Mental health of Syrian refugee adolescents: How far have we come?. Turkish Journal of Pediatrics, 61(6), 839-845. https:// doi.org/10.24953/turkjped.2019.06.003

Aksakal, E. N. (2019). Göçmenlere yönelik bağışıklama hizmetleri, İçinde: Göç ve sağlık (T.C. Sağlık Bakanlığı Yayın No: 1147, s 82-90), Uzerler Matbaacılık.

Aksu, A. ve Yılmaz, D. V. (2020). Suriyeli göçmen kadınların üreme sağlığı sorunları ve çözüm önerileri. Ege Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi, 36(2), 117-125.

Atak, M. (2016). Göçmen gruplarında halk sağlığı sorunları ve yönetimi. SD (Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü) Dergisi, 40, 24-25.

Aygün, O., Gökdemir, Ö., Bulut, Ü., Yaprak, S. ve Güldal, D. (2016). Bir toplum sağlığı merkezi örneğinde sığınmacı ve mültecilere verilen birinci basamak sağlık hizmetlerinin değerlendirilmesi. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 10(1), 6-12. https://doi.org/10.5455/tjfmpc.199143

Aysan, Ü. (2022). Türkiye’deki Suriyelilerin ruh sağlığı ihtiyaçları ve sunulan hizmetler. Kantaş Yılmaz, F. ve Türkoğlu, M. C. (Ed.). İçinde: Göçmen sağlığı: Yönetsel bakış açısıyla Türkiye’deki Suriyeli sığınmacılar. (1. Baskı, s. 63-82), Akademisyen Kitabevi.

Aytaç, Ö. & Kurtdaş, M. Ç. (2015). Sağlık-hastalığın toplumsal kökenleri sağlık sosyolojisi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(1), 231-250.

Balcılar, M. (2016). Türkiye’deki Suriyeli mültecilerin sağlık durumu araştırması Türkiye’de yaşayan Suriyeli mültecilerde bulaşıcı olmayan hastalık risk faktörleri sıklığı. AFAD Yayını, Sağlık Bakanlığı, World Health Organization.

Balic, D., Rizvanovic, M., Cizek-Sajko, M ve Balic, A. (2014). Age at natural menopause in refugee and domicile women who lived in Tuzla Canton in Bosnia and Herzegovina during and after the war. Menopause, 21(7), 721-725. https://doi.org/10.1097/GME.0000000000000173

Baş, M., Molu, B., Tuna, H. İ. ve Baş, İ. (2017). Göç eden ailelerin sosyo-kültürel ve ekonomik değişiminin kadın ve çocuk yaşamına etkisi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(3), 1680-1693.

Bateman-House, A. and Fairchild, A. (2008). Medical examination of immigrants at Ellis Island. AMA Journal of Ethics, 10(4), 235-241. https://doi.org/10.1001/virtualmentor.2008.10.4.mhst1-0804

Beşer, A. ve Tekkaş Kerman, K. (2017). Göç eden bireylerin öncelikli sağlık sorunları ve sağlık hizmetine ulaşımdaki engeller. Turkiye Klinikleri J Public Health Nurs-Special Topics, 3(3), 143-148.

Bhugra, D. (2004). Migration distress and cultural identity. British Medical Bulletin, 69, 129-141. https://doi.org/10.1093/bmb/ldh007

Chuah, F. L. H., Tan, S. T., Yeo, J. ve Legido-Quigley, H. (2018). The health needs and Access barriers among refugess and asylum- seekers in Malaysia: a qualitative study. International Journal for Equity in Health, 17(1), 1-15. https://doi.org/10.1186/s12939-018-0833-x

ÇSGB, (2021). Yabancıların çalışma izinleri. https://www.csgb.gov.tr/media/90062/yabanciizin2021.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

ÇSGB, (2022). Geçici koruma sağlanan yabancılar. Erişim linki: http://calismaizni.gov.tr/calisma-izni-hakkinda/gecici-koruma/ Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Davis, C. ve Wanninger, A. (2017). Mental health and psychsocial support considerations for Syrian refugees in Turkey. Erişim linki: https://internationalmedicalcorps.org/wp-content/uploads/2017/07/Mental-Health-and-Psychosocial-Support-Considerations-for-Syrian-Refugees-in-Turkey.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Demir, G. ve Arıöz, A. (2014). Göç eden kadınların sağlıklı yaşam biçimi davranışları ve etkileyen faktörler, Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 1(2), 1-8.

Deniz, A. ve Yıldırım Y. (2018). Göçün başka bir boyutu: Kronik hastalıklar. Arşiv Kaynak Tarama Dergisi, 27(3), 261-273. https://doi.org/10.17827/aktd.356378

Deveci, S.E., Açık, Y. & Rahman, S. (2010). Elazığ’ın kenar semtlerinde yaşayan kadınların yaşam koşulları ve sağlık riskleri. TAF Preventive Medicine Bulletin, 9(1), 45-50.

Ekmekçi, P. E. (2017). Syrian refugees, health and migration legislation in Turkey. Journal of Immigrant and Minority Health, 19(6), 1434-1441. https://doi.org/10.1007/s10903-016-0405-3

Ereş, F. (2015). Türkiye’de göçmen eğitimi sorunsalı ve göçmen eğitiminde farklılığın yönetimi, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(2), 17-30.

GİB (2017). Türkiye göç raporu 2016. Erişim linki: https://www.goc.gov.tr/kurumlar/goc.gov.tr/YillikGocRaporlari/2016_yiik_goc_raporu_haziran.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

GİB (2019). Geçici koruma yönetmeliği. Erişim linki: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/21.5.20146883.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

GİB (2023). Göç istatistikleri. Erişim linki: https://www.goc.gov.tr/gecici-koruma5638 Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Gültaç, A. ve Balçık, P. Y. (2018). Suriyeli sığınmacılara yönelik sağlık politikaları. Sakarya Tıp Dergisi, 8(2), 193-204. https://doi.org/10.31832/smj.394732

Gümüş, G., Kaya, A., Yılmaz, S. G., Özdemir, S., Başıbüyük, M. ve Coşkun, A. M. (2017). Suriyeli mülteci kadınların üreme sağlığı sorunları. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 3(1), 1-17.

Gümüş, Y. (2015). Göçün sağlık üzerindeki etkileri. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 18(1), 63-67. https://doi.org/10.17049/ahsbd.24722

Gün, Z. ve Bayraktar, F. (2008). Türkiye’de iç göçün ergenlerin uyumundaki rolü. Türk Psikiyatri Dergisi, 19(2), 167-176.

Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, (2020). Yabancı uyruklular polikliniği. Erişim linki: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/yabanc%C4%B1-uyruklar-poliklini%C4%9Fi.html Erişim Tarihi: 04.07.2023.

IFRC (2013). Nutrition guidelines. Geneva: IFRC. Erişim linki: https://preparecenter.org/wp-content/sites/default/files/nutrition-guidelines-2013.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

ILO, (2020). Türk işgücü piyasasında Suriyeli mülteciler. Erişim linki: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---europe/---ro-geneva/---ilo-ankara/documents/publication/wcms_739463.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

IOM (2017a). Health of migrants: Resetting the agenda. Erişim linki: https://publications.iom.int/books/health-migrants-resetting-agenda Erişim Tarihi: 04.07.2023.

IOM (2017b). IOM Regional response to the Syria crisis. Erişim linki: https://www.iom.int/sites/g/files/tmzbdl486/files/situation_reports/file/IOM_Regional_Response_to_the_Syria_Crisis_Sitrep_February_2017.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

IOM (2019). World migration report 2020. Erişim linki: https://publications.iom.int/system/files/pdf/wmr_2020.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

IOM (2023). Türkiye’de göç. Erişim linki: https://turkiye.iom.int/tr/turkiyede-goc Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Kahraman, S. ve Kaplan, F. (2020). Türkiye’de kızamık hastalığının son yıllarda artma nedenleri. Sağlık Bilimleri ve Araştırmaları Dergisi, 2(3), 175-183. https://doi.org/10.46413/boneyusbad.757720

KAMER. (2017). Sığınmacı kadınlar beş il raporu. https://www.kamer.org.tr/icerik_detay.php?id=254 Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Karadağ, Ö. ve Altıntaş, K. H. (2010). Mülteciler ve sağlık. TAF Preventive Medicine Bulletin, 9(1), 55-62.

Karakaya, E., Coşkun, M. A. ve Özerdoğan, N. (2017). Suriyeli mülteci kadınların doğurganlık özellikleri ve etkileyen faktörler: Kalitatif bir çalışma. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(48), 417-428. https://doi.org/10.17719/jisr.2017.1512

Keleşmehmet, H. (2019). Suriyeli göçmenlerin göçmen sağlığı merkezlerinde sunulan sağlık hizmetlerinden yararlanma durumu, (Uzmanlık Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Aile Hekimliği ABD.

Kirmayer, L. J., Narasiah, L., Munoz, M., Rashid, M., Ryder, A. G., Guzder, J., Hassan, G., Rousseau, C. ve Pottie, K. (2011). Common mental health problems in immigrants and refugees: General approach in primary care. CMAJ, 183(12), E959-E967. https://doi.org/10.1503/cmaj.090292

Kördeve, M. K. (2017). Suriyeli mültecilerin sağlık hizmetlerine erişimi: Bir alan araştırması, Sağlık Yönetimi Dergisi, 1(2), 1-12.

Kurtuldu, K. ve Şahin, E. (2018). Göçün kadın yaşamı ve sağlığı üzerine etkileri. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi, 1(1), 37-46.

Küçükkendirci, H. ve Batı, S. (2020). Konya’da sağlık çalışanlarının mülteci ve sığınmacılara bakış açısının değerlendirilmesi. Genel Sağlık Bilimleri Dergisi, 2(2), 28-39.

Mardin, D., Özvarış, Ş. B., Sakarya, S., Kayı, İ., Gürsoy, G., Yukarıkır, N. ve Başpınar, A. (2020). Covid-19 sürecinde Türkiye’de göçmen ve mültecilerin durumu, Sağlık ve Toplum, Özel Sayı, 112-118.

Molina, H. (2012). The review of health and nutrition indicators in early childhood. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).

Mülteci Hakları Merkezi (2017). Suriye’den gelen sığınmacılar için Türkiye’de eğitim hakkı sorular ve yanıtlar. Erişim linki: www.mhd.org.tr/images/yayinlar/MHM-7.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023

ORSAM. (2014). Suriye’ye komşu ülkelerde Suriyeli mültecilerin durumu: Bulgular, sonuçlar ve öneriler, Rapor No: 189. Erişim linki: https:// https://orsam.org.tr/tr/suriye-ye-komsu-ulkelerde-suriyeli-multecilerin-durumu-bulgular-sonuclar-ve-oneriler/ Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Önal, A. ve Keklik, B. (2016). Mülteci ve sığınmacıların sağlık hizmetlerine erişimde yaşadığı sorunlar: Isparta ilinde bir uygulama. Vizyoner Dergisi, 7(15), 132-148. https://doi.org/10.21076/vizyoner.252112

Özen, Ş., Antar, S., Özbulut, Ö., Altındağ, A. ve Oto, R. (2001). İç göç yaşayan bir grup lise öğrencisinde ruhsal belirti şiddetinin cinsiyet ile ilişkisi. Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı Dergisi, 8(3), 156-162.

Özmen, S. (2019). Etnik köken, ırk, sosyal sınıf ve sağlık. Özer, Ö. ve Şantaş, F. İçinde: Sosyolojik boyutlarıyla sağlık. (1. Baskı, s. 196-210), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.

Özpınar, E. (2016). Suriye krizi Türkiye’de halk sağlığını nasıl etkiliyor?. Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı, Erişim linki: https://www.tepav.org.tr/upload/files/1459934270-4.Suriye_Krizi_Turkiye___de_Halk_Sagligini_Nasil_Etkiliyor.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Sağlık Bakanlığı, (2015). Geçici koruma altına alınanlara verilecek sağlık hizmetlerine dair esaslar yönergesi. Erişim linki: https://dosyasb.saglik.gov.tr/Eklenti/1376,saglik-bakanligi-gecici-koruma-yonergesi-25032015pdf.pdf?0 Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Saruç, S. ve Kaya Kılıç, A. (2015). Toplum ruh sağlığı merkezinden hizmet alan hastaların sosyal profili ve merkezde verilen hizmetler, Toplum ve Sosyal Hizmet, 26(2), 53-71.

Savar, E. ve Kedikli, U. (2019). Türkiye’de mülteci ve sığınmacılara sağlanan imkanlar ve uyum sorunları: Çankırı örneği, Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 15(4), 1119-1142. https://doi.org/10.17130/ijmeb.2019456401

Savaş, Göç ve Sağlık Sempozyumu Sonuç Bildirgesi. (2016). Toplum ve Hekim, 31(2), 150- 155.

Sezen, İ., Turan, M. ve Kaya, A. A. (2018). Türkiye’de Suriyeli misafirler ve ilişkilendirilen bulaşıcı hastalıklar, Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(4), 119-127.

Sharara, S. L., ve Kanj, S. S. (2014). War and infectious diseases: Challenges of the Syrian civil war. PLOS Pathogens, 10(11), 1-4. https://doi.org/10.1371/journal.ppat.1004438

Sıhhat Projesi (2020). Proje faaliyetleri. http://www.sihhatproject.org/faaliyetler.html Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Solgun, C. ve Durat, G. (2017). Göç ve ruh sağlığı, J Hum Rhythm, 3(3), 137-144.

Söğüt, K. ve Bilge, Ç. (2021). Protecting and improving health for refugee women: a nursing approach, İnsan ve Sosyal Bilimler Dergisi (JOHASS), 4(1), 192-206. https://doi.org/10.53048/johass.879451

Sungur, C., Kar, A., Kıran, Ş. ve Macit, M. (2019). Sağlıklı yaşam biçimi davranışlarının değerlendirilmesi: Klinik sağlık hizmeti alan hastalar üzerinde bir araştırma. Balkan Journal of Social Sciences, 8(15), 43-52.

Tanır, G. ve Yalçınkaya, R. (2022). Dünyada ve ülkemizde kızamığın yeniden ortaya çıkışı: Nedenler ve sonuçlar, Klimik Dergisi, 35(3), 120-125. https://doi.org/10.36519/kd.2022.3742

Tengilimoğlu, D., Zekioğlu, A., Budak, F., Eriş, H. ve Younis, M. (2021). Refugees’ opinions about healthcare services: a case of Turkey. In Healthcare, 9(5), 490. https://doi.org/10.3390/healthcare9050490

Turan, M., Kaya, A. A. ve Sezen, İ. (2018). Türkiye’deki Suriyeli misafirler ve ilişkilendirilen bulaşıcı hastalıklar. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(4), 119-127.

Turhan, S., Gürsoy, S. ve Karakullukçu, S. (2021). Türkiye’de göçmenlere sunulan sağlık hizmetleri için yürütülen iletişim çalışmaları. Turkish Journal of Public Health, 19(3), 286-294. https://doi.org/10.20518/tjph.891519

Tuzcu, A. ve Bademli, K. (2014). Göçün psikososyal boyutu. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 6(1), 56-66.

Tuzcu, A. ve Ilgaz, A. (2015). Göçün kadın ruh sağlığı üzerine etkileri. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 7(1), 56-67.

TÜİK, (2022). Nüfus ve konut sayımı 2021. Erişim linki: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Population-and-Housing-Census-2021-45866#:~:text=Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim%20mezunlar%C4%B1n%C4%B1n%20oran%C4%B1%20%17%2C6,oran%20%25'e%20y%C3%BCkseldi Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Türk Kızılayı ve Dünya Gıda Programı, (2019). Türkiye’deki sığınmacılar geçim kaynakları anket bulguları. Erişim linki: https://data2.unhcr.org/en/documents/details/77437 Erişim Tarihi: 04.03.2023.

TTB. (2014). Suriyeli sığınmacılar ve sağlık hizmetleri raporu. TTB Yayınları.

TEPAV, (2021). İşgücü piyasasında Suriyeliler. Erişim linki: https://www.tepav.org.tr/upload/mce/2021/haberler/isgucu_piyasasinda_suriyeliler_arz_ve_talep_yanli_analizler.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

UNICEF, (2016). Türkiye’de Suriyeli çocuklar. Erişim linki: https://www.unicef.org/turkiye/media/5356/file/T%C3%BCrkiye'deki%20Suriyeli%20%C3%87ocuklar%20Bilgi%20Notu%20Ekim%202016.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

UNDP, (1994). Human development report 1994. Oxford University Press.

Voss, M., Wahedi, K., and Bozorgmehr, K. (2020). Health security in the context of forced migration. Cham: Springer.

WHO, (2007). The world health report 2007: a safer future: Global public health security in the 21st century. World Health Organization Press.

WHO, (2015). Syrian Arab Republic annual report 2015. Erişim linki: https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/327290/COPub_SYR_2016_EN_7042.pdf?sequence=1&isAllowed=y Erişim Tarihi: 04.07.2023.

WHO, (2016). Promoting the health of migrants: Report by the secreteriat. Sixty-ninth World Health Assembly: World Health Organization; 2016, Erişim linki: https://apps.who.int/gb/ebwha/pdf_files/WHA69/A69_27-en.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

WHO, (2019). Promoting The Health of Refugees and Migrants: Draft Global Action Plan, 2019-2023. World Health Organization 72nd World Health Assembly, 2019. https://www.who.int/publications/i/item/promoting-the-health-of-refugees-and-migrants-draft-global-action-plan-2019-2023 Erişim Tarihi: 04.07.2023.

WHO, (2021). World health statistics reports. Erişim linki: https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/342703/9789240027053-eng.pdf Erişim Tarihi: 04.07.2023.

Yağmur, Y. ve Aytekin, S. (2018). Mülteci kadınların üreme sağlığı sorunları ve çözüm önerileri. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 11(1), 56-60.

Yaşar, M., İnal Kızıltepe, G., Uyanık, Ö., Özsüer, S., Kandır, A. ve Aslan, V. (2015). Afyonkarahisar ilinde zorunlu ikamet eden sığınmacı kadınların sosyal destek algılarının incelenmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 14(33), 9-27. https://doi.org/10.21560/spcd.21263

Yaylagül, N. K. ve Aslan, M. (2020). Yaşlılık mültecilik ve sosyal dışlanma: Suriyeli yaşlı mültecilerin deneyimleri. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 29(4), 406-422. https://doi.org/10.35379/cusosbil.772509