Geç Osmanlı İslamcılık Düşüncesinde “Kadın Hürriyeti” Meselesi
Özet
Türkiye’de tarihsel perspektiften kaleme alınmış kadın çalışmaları literatürünün gösterdiği üzere Türkiye'de “kadın sorunu” modernizasyon söylemlerinde merkezi bir yere sahiptir. Bu çalışmanın amacı Osmanlı Devleti’nin son döneminde İslamcılık akımı içinde konumlandırılan erkek aydınların kadınının terakkisi ve hürriyetine dair ürettikleri söylemleri incelmektir. 18. yüzyılın sonundan itibaren İslam dünyasında baş gösteren İslamcılık düşüncesi içinde konumlandırılan aydınların kadın meselesine dair ürettikleri söylemlerin hepsini değerlendirmek bu çalışmanın sınırları dışındadır. Bu nedenle çalışmada daha yakın okuma yapabilmek için Mustafa Sabri Efendi (1869-1954) ve Mehmet Şemseddin Günaltay (1883-1961)’ın kadın meselesine nasıl yaklaştıklarını merkeze alınmıştır. Bu iki aydına odaklanmamızın nedeni her ne kadar bu iki düşünür de İslamcılık düşüncesi tarih yazımında İslamcı olarak konumlandırılsalar da bu akımın içindeki düşünce çeşitliliğini göstermektir.
Referanslar
Avcı, Y. (2007). Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Döneminde “otoriter modernleşme” ve kadının özgürleşmesi meselesi. Ankara Üniversitesi, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 21 (21), 1-18.
Bayram, İ. (2014). Son devir Osmanlı Şeyhülislâmlarından Mustafa Sabri Efendi’nin dinî düşüncesi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Bein, A. (2009). ʿUlamaʾ and political activism in the late Ottoman Empire: The political career of Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi (1869-1954). Guardians of faith in modern times: ʿUlamaʾ in the Middle East içinde (ss. 65-90). Brill.
Berkes, N. (1975). Türk düşününde Batı sorunu. İstanbul: Bilgi Yayınları.
________ (2002). Türkiye’de çağdaşlaşma. Ahmet Kuyaş (Haz.), İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayınları.
Birinci, Z. (2014). Kadın konusunda İslâm’a yöneltilen eleştirilerin tahlili. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: MÜSBE.
Celal Nuri (2017). Kadınlarımız, Halit Erdem Oksaçan & Abdullah Musab Şahin (Haz.), İstanbul: Kaknüs Yay.
Çakır, S. (1994). Osmanlı kadın hareketi. İstanbul: Metis Yayınları.
Demirdirek, A. (2017). Osmanlı kadınlarının hayat hakkı arayışının hikâyesi. İstanbul: Ayizi Yayınları.
Günaltay, M. Ş. (1951). İslamdan önce Araplar arasında kadının durumu, aile ve türlü nikâh şekilleri, Marife, 3 (1), 189-199.
_______________ (1998). Zulmetten nura bunalım çağından İslam’ın aydınlığına. Ahmet Lütfi Kazancı-Osman Kazancı (Der.), İstanbul: Marifet Yayınları.
Kandiyoti, D. (1986). Women as metaphor: The Turkish Novel from the Tanzimat to the Republic. Urban Crises and Social Movements in the Middle East: Proceedings of the C NRS: ESRC Symposium (pp. 140-152).
____________ (1991). End of empire: Islam, nationalism and women in Turkey. Kandiyoti, D. (eds) Women, Islam and the State içinde. (22-47). London:Palgrave Macmillan.
Kara, İ. (2017a). Türkiye’de İslamcılık düşüncesi 1 Metinler Kişiler, İstanbul: Dergâh
_________ (2017b). Türkiye’de İslamcılık düşüncesi 2 Metinler Kişiler, İstanbul: Dergâh
Karabela, M. K. (2003). One of the last Ottoman Şeyhulislams, Mustafa Sabri Efendi, (1869-1954): His Life, Works and Intellectual Contrubutions. Montreal:McGill University.
Kurnaz, Ş. (1991). Cumhuriyet öncesinde Türk kadını (1839-1923). Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu.
________ (1996). İkinci Meşrutiyet döneminde Türk kadını. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
Kurt, G. (2014). Kasım Emin ve kadınların özgürlüğü bağlamında eğitimle ilgili görüşleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Mardin, Ş. (1991). Türkiye'de din ve siyaset. M. Türköne ve T. Önder (Yay. Haz.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Mert, N. (1996). Cumhuriyet’in ilk döneminde yurtdışında iki muhalefet yayını: Yarın ve Müsavat. Toplum ve Bilim, 69, 128-149.
Mustafa Sabri (1994a). Kadınla ilgili görüşüm ve bu görüşün Batı taklitçisi sözlerle karşılaştırılması. (Mustafa Yılmaz, Çev.). İstanbul: Esra Yayınları.
Mustafa Sabri (1994b). Dini mücedditler. İstanbul: Sebil Yayınevi, 1994
__________________ (1992). Hilafet ve Kemalizm. İstanbul: Araştırma Yayınları.
Mustafa Sabri. (1995) İslâm’da münakaşaya hedef olan meseleler. (Osman Nuri Gürsoy, Sad.). İstanbul: Sebil Yayınevi, 3. Basım, 1995.
Nişancı, Ş. (2014). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e önemli siyasal akımla ya da Türkiye’de siyasetin üç/iç yüzü. Çaylak, A., Dikkaya, M. vd. (Der.), Türkiye’nin Politik Tarihi: Osmanlı’dan İkibinli Yıllara içinde (59-91), Ankara: Savaş Yayınları.
Özcan, A. (2001). İslamcılık. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (23), 62-65.
Özüçetin, Yaşar. (Haziran 2015). M. Şemsettn Günaltay'ın hayatı, ilmi, idarî ve siyasî faalyetleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 38 (8), 413-449.
Sarımermer, R. (2019). Sırat-ı Müstakim Dergisinde İslamcı münevverlerin kadın algısı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul:Marmara Universitesi.
Şahin, K. (1996). Günaltay, Mehmet Şemseddin. DİA. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
Şeyhun, A. (2002). Said Halim Pasha, “An Ottoman Statesman and An Islamist Thinker, (1865-1921), McGill University.
_________ (2010). Said Halim Paşa: Osmanlı Devlet Adamı ve İslamcı Düşünür, (Derya Göçer, çev.). İstanbul : Everest Yayınları.
_________ (2014). Islamist Thinkers in the Late Ottoman Empire Early Turkish Republic, Brill.
Şimşek, A. (2020). II. Meşrutiyet Dönemi fikir hareketleri ekseninde kadın tartışmaları. Anasay, (12), 19-38.
Toprak, Z. (2016). Aydınlık Dergisi [1921-1925], Marksizm ve Feminizm. Müteferrika, (50), 3-50.
Toska, Z. ( Bahar 1994). Haremden kadın partisine giden yolda kadın dergileri gündemleri ve öncü kadınlar. Defter, 116-142.
Tunaya, T. Z. (1962). İslâmcılık cereyanı; İkinci Meşrutiyetin siyasî hayatı boyunca gelișmesi ve bugüne bıraktığı meseleler. Istanbul: Baha Matbaası.
Uyanık, N. (2004). Batıcı bir aydın olarak Celâl Nuri İleri ve yenileşme sürecinde fikir hareketlerine bakışı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 227-274.
Ülken, H. Z. (1966). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi, Konya: Selçuk Yayınları.
Van Os, N. (2005). Ottoman Muslim and Turkish women in an ınternational context. European Review, (13) 3, 459-479.
Yavuz, Y. Ş. (2006). Mustafa Sabri Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (31), 350-353.
Yurdagür, M., & Bayram, İ. (2020). Mustafa Sabri Efendi’nin din anlayışı. Tokat ilmiyat Dergisi, 8(1), 199-221.
Zihnioğlu, Y. (2003). Kadınsız inkılap, İstanbul: Metis Yayınları.
Referanslar
Avcı, Y. (2007). Osmanlı Devleti’nde Tanzimat Döneminde “otoriter modernleşme” ve kadının özgürleşmesi meselesi. Ankara Üniversitesi, Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 21 (21), 1-18.
Bayram, İ. (2014). Son devir Osmanlı Şeyhülislâmlarından Mustafa Sabri Efendi’nin dinî düşüncesi. (Yayınlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Bein, A. (2009). ʿUlamaʾ and political activism in the late Ottoman Empire: The political career of Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi (1869-1954). Guardians of faith in modern times: ʿUlamaʾ in the Middle East içinde (ss. 65-90). Brill.
Berkes, N. (1975). Türk düşününde Batı sorunu. İstanbul: Bilgi Yayınları.
________ (2002). Türkiye’de çağdaşlaşma. Ahmet Kuyaş (Haz.), İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayınları.
Birinci, Z. (2014). Kadın konusunda İslâm’a yöneltilen eleştirilerin tahlili. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: MÜSBE.
Celal Nuri (2017). Kadınlarımız, Halit Erdem Oksaçan & Abdullah Musab Şahin (Haz.), İstanbul: Kaknüs Yay.
Çakır, S. (1994). Osmanlı kadın hareketi. İstanbul: Metis Yayınları.
Demirdirek, A. (2017). Osmanlı kadınlarının hayat hakkı arayışının hikâyesi. İstanbul: Ayizi Yayınları.
Günaltay, M. Ş. (1951). İslamdan önce Araplar arasında kadının durumu, aile ve türlü nikâh şekilleri, Marife, 3 (1), 189-199.
_______________ (1998). Zulmetten nura bunalım çağından İslam’ın aydınlığına. Ahmet Lütfi Kazancı-Osman Kazancı (Der.), İstanbul: Marifet Yayınları.
Kandiyoti, D. (1986). Women as metaphor: The Turkish Novel from the Tanzimat to the Republic. Urban Crises and Social Movements in the Middle East: Proceedings of the C NRS: ESRC Symposium (pp. 140-152).
____________ (1991). End of empire: Islam, nationalism and women in Turkey. Kandiyoti, D. (eds) Women, Islam and the State içinde. (22-47). London:Palgrave Macmillan.
Kara, İ. (2017a). Türkiye’de İslamcılık düşüncesi 1 Metinler Kişiler, İstanbul: Dergâh
_________ (2017b). Türkiye’de İslamcılık düşüncesi 2 Metinler Kişiler, İstanbul: Dergâh
Karabela, M. K. (2003). One of the last Ottoman Şeyhulislams, Mustafa Sabri Efendi, (1869-1954): His Life, Works and Intellectual Contrubutions. Montreal:McGill University.
Kurnaz, Ş. (1991). Cumhuriyet öncesinde Türk kadını (1839-1923). Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu.
________ (1996). İkinci Meşrutiyet döneminde Türk kadını. Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı.
Kurt, G. (2014). Kasım Emin ve kadınların özgürlüğü bağlamında eğitimle ilgili görüşleri. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Mardin, Ş. (1991). Türkiye'de din ve siyaset. M. Türköne ve T. Önder (Yay. Haz.). İstanbul: İletişim Yayınları.
Mert, N. (1996). Cumhuriyet’in ilk döneminde yurtdışında iki muhalefet yayını: Yarın ve Müsavat. Toplum ve Bilim, 69, 128-149.
Mustafa Sabri (1994a). Kadınla ilgili görüşüm ve bu görüşün Batı taklitçisi sözlerle karşılaştırılması. (Mustafa Yılmaz, Çev.). İstanbul: Esra Yayınları.
Mustafa Sabri (1994b). Dini mücedditler. İstanbul: Sebil Yayınevi, 1994
__________________ (1992). Hilafet ve Kemalizm. İstanbul: Araştırma Yayınları.
Mustafa Sabri. (1995) İslâm’da münakaşaya hedef olan meseleler. (Osman Nuri Gürsoy, Sad.). İstanbul: Sebil Yayınevi, 3. Basım, 1995.
Nişancı, Ş. (2014). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e önemli siyasal akımla ya da Türkiye’de siyasetin üç/iç yüzü. Çaylak, A., Dikkaya, M. vd. (Der.), Türkiye’nin Politik Tarihi: Osmanlı’dan İkibinli Yıllara içinde (59-91), Ankara: Savaş Yayınları.
Özcan, A. (2001). İslamcılık. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (23), 62-65.
Özüçetin, Yaşar. (Haziran 2015). M. Şemsettn Günaltay'ın hayatı, ilmi, idarî ve siyasî faalyetleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 38 (8), 413-449.
Sarımermer, R. (2019). Sırat-ı Müstakim Dergisinde İslamcı münevverlerin kadın algısı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul:Marmara Universitesi.
Şahin, K. (1996). Günaltay, Mehmet Şemseddin. DİA. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları.
Şeyhun, A. (2002). Said Halim Pasha, “An Ottoman Statesman and An Islamist Thinker, (1865-1921), McGill University.
_________ (2010). Said Halim Paşa: Osmanlı Devlet Adamı ve İslamcı Düşünür, (Derya Göçer, çev.). İstanbul : Everest Yayınları.
_________ (2014). Islamist Thinkers in the Late Ottoman Empire Early Turkish Republic, Brill.
Şimşek, A. (2020). II. Meşrutiyet Dönemi fikir hareketleri ekseninde kadın tartışmaları. Anasay, (12), 19-38.
Toprak, Z. (2016). Aydınlık Dergisi [1921-1925], Marksizm ve Feminizm. Müteferrika, (50), 3-50.
Toska, Z. ( Bahar 1994). Haremden kadın partisine giden yolda kadın dergileri gündemleri ve öncü kadınlar. Defter, 116-142.
Tunaya, T. Z. (1962). İslâmcılık cereyanı; İkinci Meşrutiyetin siyasî hayatı boyunca gelișmesi ve bugüne bıraktığı meseleler. Istanbul: Baha Matbaası.
Uyanık, N. (2004). Batıcı bir aydın olarak Celâl Nuri İleri ve yenileşme sürecinde fikir hareketlerine bakışı. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 227-274.
Ülken, H. Z. (1966). Türkiye’de çağdaş düşünce tarihi, Konya: Selçuk Yayınları.
Van Os, N. (2005). Ottoman Muslim and Turkish women in an ınternational context. European Review, (13) 3, 459-479.
Yavuz, Y. Ş. (2006). Mustafa Sabri Efendi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (31), 350-353.
Yurdagür, M., & Bayram, İ. (2020). Mustafa Sabri Efendi’nin din anlayışı. Tokat ilmiyat Dergisi, 8(1), 199-221.
Zihnioğlu, Y. (2003). Kadınsız inkılap, İstanbul: Metis Yayınları.
