Aile Planlaması Yöntemleri ve Güncel Gelişmeler
Özet
Aile planlaması, gebeliği önlemenin yanı sıra zamanlamasını belirleyen ve anne-çocuk sağlığını korumayı amaçlayan geniş bir kavramdır. Nüfus artışı ve plansız gebeliklerin sosyoekonomik etkileri nedeniyle etkili kontraseptif yöntemlere erişim kritik önem taşımaktadır. Türkiye'de aile planlaması yöntemi bilinirliği %99,5 gibi yüksek bir oranda olup evli kadınlarda modern veya geleneksel yöntem kullanım oranı %70 civarındadır. Klasik bariyer, hormonal, rahim içi araç ve cerrahi sterilizasyon gibi modern yöntemlerin yanı sıra günümüzde teknolojik gelişmelerle yeni alternatifler ortaya çıkmaktadır. Bu güncel gelişmeler arasında hormon içermeyen vajinal jeller (Phexxi), cilt spreyleri, histeroskopik sterilizasyon teknikleri ile erkeklere yönelik Nestorone jel, RISUG, Vasalgel, intra vas cihazları ve sperm anahtarı gibi yenilikçi uygulamalar yer almaktadır. Ayrıca gamet fonksiyonlarını, Septin veya Catsper gibi genleri hedefleyen ilaçlar ile kontraseptif aşılar üzerindeki laboratuvar ve klinik çalışmalar devam etmektedir. Bu süreçte hemşirelerin eğitim, danışmanlık ve uygun yöntem seçimi rollerindeki etkinliği, hizmetlerin başarısında ve kalıcı toplumsal farkındalık oluşturulmasında anahtar rol oynamaktadır.
Family planning is a broad concept that regulates the timing of pregnancy and aims to protect maternal and child health. Access to effective contraceptive methods is critical due to population growth and the socioeconomic impacts of unplanned pregnancies. In Turkey, awareness of family planning methods is as high as 99.5%, and the rate of method use among married women is around 70%. In addition to modern methods such as traditional barrier, hormonal, intrauterine devices, and surgical sterilization, new alternatives are emerging through technological advancements. These current developments include non-hormonal vaginal gels (Phexxi), skin sprays, hysteroscopic sterilization techniques, and innovative male applications such as Nestorone gel, RISUG, Vasalgel, intra vas devices, and the sperm switch. Furthermore, laboratory and clinical studies continue on contraceptive vaccines and drugs targeting gamete functions or genes like Septin or Catsper. In this process, the effectiveness of nurses in their roles of education, counseling, and appropriate method selection plays a key role in the success of services and in creating sustainable public awareness.
Referanslar
Çal A, Bahar Z. Üreme Sağlığı ve Aile Planlaması Hizmetleri. In: Çal A, Ölçer Z (ed.) Doğurganlığın Düzenlenmesi. Ankara: Vize Yayıncılık; 2021. p. 1-18.
United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Trends in Contraceptive Use Worldwide (ST/ESA/SER.A/349). New york: 2015.
Buhari A, Chinedu O. Birth control: Contraceptive drugs/pills and methods in the last decades. Revıew Artıcle. 2018;35(3): 233-240.
Roth MY, Amory JK. Pharmacologic development of male hormonal contraceptive agents. Clin Pharmacol Ther. 2011;89(1): 133-6. doi: 10.1038/clpt.2010.103
Roth MY, Amory JK. Beyond the Condom: Frontiers in Male Contraception. Semin Reprod Med. 2016;34(3): 183-90. doi: 10.1055/s-0036-1571435
Iani N, Swerdloff RS, Wang C. Male hormonal contraception: potential risks and benefits. Rev Endocr Metab Disord. 2011;12(2): 107-17. doi: 10.1007/s11154-011-9183-3
Öztürk H, Çeber E, Saydam, BK, et al. Doğum Kontrol Yöntemleri ve Yenilikler. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi. 2004;6(1): 86-97.
Aile Planlamasının Yaraları (05/12/2022 tarihinde https://www.hekimce.com/blog/dogum-kontrol-yontemleri/aile-planlamasinin-yararlari adresinden ulaşılmıştır).
TNSA. Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması 2018. (05/12/2022 tarihinde http://www.sck.gov.tr/wp-content/uploads/2020/08/TNSA2018_ana_Rapor.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Çubukçu M. Samsun İli 15-49 Yaş Grubu Kadınların Aile Planlaması Yöntemlerini Kullanım Dağılımı. Ankara Med J. 2018;18(2): 207-214. doi:10.17098/amj.435262
Höbek Akarsu R. Hormonal Kontraseptifler. In: Çal A, Ölçer Z (ed.) Doğurganlığın Düzenlenmesi. Ankara: Vize Yayıncılık; 2021. p. 105-120.
WHO. Development, updates, and future directions of the World Health Organization Selected Practice Recommendations for Contraceptive Use. Int J Gynecol Obstet. 2017;136: 113-119.
Höbek Akarsu R, Büyükkayacı Duman N. Aile Planlaması Yöntemlerinde Güncel Yaklaşımlar. In: Büyükkayacı Duman N (ed.) Cinsel Sağlık. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri; 2019. p. 347-364.
T.C. Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü. Kontraseptif Yöntemler. Ulusal Aile Planlaması Hizmet Rehberi (Cilt 2, 4. baskı). Ankara: Damla Matbaacılık; 2005.
Amory JK, Muller CH, Shimshoni JA, et al. Suppression of spermatogenesis by bisdichloroacetyldiamines is mediated by inhibition of testicular retinoic acid biosynthesis. J Androl. 2011;32(1): 111-9. doi: 10.2164/jandrol.110.010751
Chandra-Mouli V, McCarraher DR, Phillips SJ, et al. Contraception for adolescents in low and middle income countries: needs, barriers, and access. Reprod Health. 2014;11(1): 1. doi: 10.1186/1742-4755-11-1.
Somba MJ, Mbonile M, Obure J. Sexual behaviour, contraceptive knowledge and use among female undergraduates’ students of Muhimbili and Dar es Salaam Universities, Tanzania: a cross-sectional study. BMC women's health. 2014;14(1): 1-8. doi: 10.1186/1472-6874-14-94
Brache V, Merkatz R, Kumar N, et al. A dose-finding, cross-over study to evaluate the effect of a Nestorone(R)/Estradiol transdermal gel delivery on ovulation suppression in normal ovulating women, Contraception. 2015;92 (4): 289-297.
Phexxi. Doğum kontrolünde bir devrim olarak adlandırılıyor 2021. (12/11/2022 tarihinde https://www.today.com/health/fda-approves-first-non-hormonal-contraceptive-gel-here-s-how-t185616 adresinden ulaşılmıştır).
Değerli Kodaz N, Altuntuğ K, Ege E. Aile Planlaması Yöntemlerinde Güncel Gelişmeler. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi. 2018;4(1): 109-130.
Nestrone. Erkekler için doğum kontrolü: Araştırmacılar bir erkek kontraseptif jeli test ediyor 2018. (12/11/2022 tarihinde https://www.nbcnews.com/health/health-news/federal-health-researchers-start-testing-male-contraceptive-gel-n941381 adresinden ulaşılmıştır).
Dimethandrolone undecanoate. Erkek doğum kontrol hapı olarak umut vaat ediyor 2018. (05/12/2022 tarihinde https://www.endocrine.org/news-and-advocacy/news-room/2018/dimethandrolone-undecanoate-shows-promise-as-a-male-birth-control-pill. adresinden ulaşılmıştır).
Ansari AS, Badar A, Balasubramanian K, et al. Contraception with RISUG® and functional reversal through DMSO and NaHCO3 in male rabbits. Asian J Androl. 2017;19(4): 389-395. doi: 10.4103/1008-682X.18500
RİSUG. Erkek kontraseptifi olarak RISUG ® : tezgahtan yatak başına yolculuk. 2020 (05/12/2022 tarihinde https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7017607/ adresinden ulaşılmıştır).
Khourdaji I, Zillioux J, Eisenfrats K, et al. The future of male contraception: a fertile ground. Transl Androl Urol. 2018 ;7(Suppl 2): 220-235. doi: 10.21037/tau.2018.03.23
Vasalgel. Prezervatif artık tarih mi oluyor? Vasalgel nedir?2018 (05/12/2022 tarihinde https://www.gelgez.net/prezervatif-artik-tarih-mi-oluyor-vasalgel-nedir/ adresinden ulaşılmıştır).
Aliyu B, Onwuchekwa C. Birth control: Contraceptive drugs/pills and methods in the last decades. Tropical Journal of Obstetrics and Gynaecology. 2018;35(3): 233-240. doi: 10.4103/TJOG.TJOG_11_18
Kogan P, Wald M. Male contraception: history and development. Urol Clin North Am. 2014;41(1): 145-61. doi: 10.1016/j.ucl.2013.08.012
Sperm switch. End of the vasectomy? New implant allows men to turn their fertility on and off with the flick of a switch (inside the scrotum) 2016. (12/11/2022 tarihinde https://www.dailymail.co.uk/health/article-3385604/End-vasectomy-New-implant-allows-men-turn-fertility-flick-switch-inside-scrotum.html adresinden ulaşılmıştır).
Mok KW, Mruk DD, Lie PP, et al. Adjudin, a potential male contraceptive, exerts its effects locally in the seminiferous epithelium of mammalian testes. Reproduction. 2011 ;141(5):571-80. doi: 10.1530/REP-10-0464
Tash JS, Attardi B, Hild SA, et al. A novel potent indazole carboxylic acid derivative blocks spermatogenesis and is contraceptive in rats after a single oral dose. Biol Reprod. 2008;78(6): 1127-38. doi: 10.1095/biolreprod.106.057810
Vernet N, Dennefeld C, Rochette-Egly et al. Retinoic acid metabolism and signaling pathways in the adult and developing mouse testis. Endocrinology. 2006;147(1): 96-110. doi: 10.1210/en.2005-0953
Park EH, Kim DR, Kim HY, et al. Panax ginseng induces the expression of CatSper genes and sperm hyperactivation. Asian J Androl. 2014;16(6): 845-51. doi: 10.4103/1008-682X.129129
Lin YH, Kuo YC, Chiang HS, et al. The role of the septin family in spermiogenesis. Spermatogenesis. 2011;1(4): 298-302. doi: 10.4161/spmg.1.4.18326
Li YS, Feng XX, Ji XF, et al. Expression of SEPT4 protein in the ejaculated sperm of idiopathic asthenozoospermic men. Zhonghua nan ke xue= National Journal of Andrology. 2011;17(8): 699-702. doi: 10.1080/19396368.2019.1655812
Syeda SS, Sánchez G, Hong KH, et al. Design, Synthesis, and in Vitro and in Vivo Evaluation of Ouabain Analogues as Potent and Selective Na,K-ATPase α4 Isoform Inhibitors for Male Contraception. J Med Chem. 2018;61(5): 1800-1820. doi: 10.1021/acs.jmedchem.7b00925
Güdücü N. Kontraseptif Aşılar. In: Çal A, Ölçer Z (ed.) Doğurganlığın Düzenlenmesi. Ankara: Vize Yayıncılık; 2021. p. 121-138.
