Yenidoğan Hemşireliğinde Etik
Özet
Perinatal tıptaki teknolojik ilerlemeler yenidoğan sağkalımını artırsa da Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitelerinde (YYBÜ) aşırı prematüre, konjenital anomali ve akut sağlık sorunları nedeniyle kritik kararların alınmasını gerektiren birçok etik ikilemi beraberinde getirmektedir. Yenidoğan alanında en sık karşılaşılan etik sorunlar arasında adil davranmama, kaynakların adil dağıtılmaması, yaşam sonu kararları (tedaviyi kesme veya resüsitasyona başlamama), yapay beslenme, ebeveynlerle iletişim kopuklukları, ötanazi uygulamaları (Groningen Protokolü gibi örnekler), tıbbi olmayan amaçlarla cinsiyet seçimi ve çoğul gebelik redüksiyonu yer almaktadır. Karşılaşılan bu sorunların çözümünde yaşamın kutsallığı, yaşam kalitesi, zarar vermeme, acıyı azaltma ve yararlılık gibi temel etik ilkeler rehberlik etmektedir. Türkiye'de ötanazi yasal olarak onaylanmamakta ve cezai işlem görmektedir. Bu karmaşık süreçlerde yenidoğan hemşireleri; problemleri saptama, bilgi toplama, etik akıl yürütme, alternatifleri değerlendirme ve eyleme geçme adımlarını izleyerek kritik bir rol oynamaktadır. Hemşireler, ebeveynlerin karar verme sürecine müdahale etmeden hekim ile aile arasında köprü olmakta ve hasta/aile savunuculuğu, eğitim ile danışmanlık rollerini üstlenmektedir. Yapılan çalışmalar pediatri ve yoğun bakım hemşirelerinin etik duyarlılıklarının, çalışma şartları, malzeme temini ve hekimlerle yaşanan kararsızlıklar gibi faktörlerden etkilendiğini göstermektedir.
Although technological advancements in perinatal medicine have increased neonatal survival rates, they bring along many ethical dilemmas requiring critical decisions in Neonatal Intensive Care Units (NICUs) due to extreme prematurity, congenital anomalies, and acute health problems. The most common ethical issues encountered in the neonatal field include unfair treatment, unjust distribution of resources, end-of-life decisions (withholding treatment or not initiating resuscitation), artificial nutrition, communication breakdowns with parents, euthanasia practices (such as the Groningen Protocol), sex selection for non-medical purposes, and multifetal pregnancy reduction. In resolving these challenges, core ethical principles such as the sanctity of life, quality of life, non-maleficence, pain reduction, and beneficence serve as guidelines. Euthanasia is not legally approved and is criminalized in Turkey. In these complex processes, neonatal nurses play a critical role by following steps to identify problems, gather information, engage in ethical reasoning, evaluate alternatives, and take action. Without interfering with the parents' decision-making process, nurses act as a bridge between the physician and the family, assuming roles in patient/family advocacy, education, and counseling. Studies indicate that the ethical sensitivity of pediatric and intensive care nurses is influenced by factors such as working conditions, procurement of equipment, and decision-making conflicts with physicians.
Referanslar
Schouten ES, Beyer MF, Flemmer AW, ve ark. Conversations About End-of-Life Decisions in Neonatology: Do Doctors and Parents Implement Shared Decision-Making? Front. Pediatr. 2022; 10: 897014.
Spijkers AS, Akkermans A, Smets EMA, ve ark. How doctors manage conflicts with families of critically ill patients during conversations about end-of-life decisions in neonatal, pediatric, and adult intensive care. Intensive Care Med. 2022;48(7):910-922;
Silverman H, Wilson T, Tisherman S, ve ark. Ethical decision-making climate, moral distress, and intention to leave among ICU professionals in a tertiary academic hospital center. BMC Med Ethics. 2022:19;23(1):45
Türk Dil Kurumu (11/11/2022 tarihinde https://sozluk.gov.tr/ adresinden ulaşılmıştır).
Çavuşoğlu H. Çocuk Sağlığı Hemşireliği. (12. Baskı). Ankara: Sistem Ofis Basımevi; 2015. 25-31.
Ay A. F. Mesleki Temel Kavramlar. Akça Ay F. (Ed.). Temel Hemşirelik Kavramlar, İlkeler, Uygulamalar. (2. Baskı). İstanbul: İstanbul Medikal Yayıncılık; 2008. s. 51-55.
Özdoğan, T. Yenidoğan yoğun bakım ünitesinde izlenen bebekler ve etik değerler. In: Özek E, Selva Bilge S (ed.) Yenidoğan Yoğun Bakım Hemşireliği. (1. Baskı). İstanbul: Güneş Tıp Kitapevleri; 2018. s.139-143
Kırşan M, Yıldırım D, Ceylan B, ark. Yoğun bakım ünitelerinde etik sorunlar: sistematik derleme. Turkiye Klinikleri J Med Ethics, 2018;26(2):57-65.
Soğukpınar N, Baykal A.Z. Fetüs ve yenidoğan etiği. In: Ekti Genç R. Özkan H. (ed.) Ebeler İçin Yenidoğan Sağlığı ve Hastalıkları. Elâzığ: Anadolu Nobel Tıp Kitabevleri. 2021. s. 413-420.
Bilgen SB. Yıldız S. Yenidoğanda etik sorunlar ve hemşirelik. Turkiye Klinikleri Journal Of Medical Ethics. 2014;22(2):75-80.
Yiğit, R. Fetus - yenidoğan hakları ve hemşirelik. C. Ü. Hemşirelik Yüksek Okulu Dergisi. 2002;6(2):50-56.
Yıldız, S. Yenidoğan hemşireliğinde etik. Dağoğlu T, Görak G. Temel Neonatoloji ve Hemşirelik İlkeleri, (2. Baskı). İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri. 2008. s. 31-41
Türk Neonataloji Derneği Bülteni. (2021). Türkiye’deki Yenidoğan Merkezlerinde Mortalite., (11/11/2022 tarihinde http://www.neonatology.org.tr/wp-content/uploads/2022/02/Neonatoloji-sayi-33-Baski.pdf adresinden ulaşılmıştır).
Kadivar M, Mosayebi Z, Asghari, F, ve ark. Ethical challenges in the neonatal intensive care units: perceptions of physicians and nurses; an Iranian experience. J Med Ethics Hist Med. 2015;8:1;2-9.
Stone J, Ferrara L, Kamrath J, ve ark. Contemporary outcomes with the latest 1000 cases of multifetal pregnancy reduction (MPR). Am J Obstet Gynecol. 2008;199(4), 406.e1-4.
Hadımlı A. Sevil Ü. Çoğul Gebelik Redüksiyonu ve Hemşirenin Rolü, Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2010; 13:3.
Strange H. Non-medical sex selection: ethical issues. British Medical Bulletin. 2010;94(1): 7-20.
Sharman BR, Gupta N, Relhan N. Misuse of prenatal diagnostic techonology for sex-selected abortions and its consequences in India. Public Health. 2007;121(11): 854-860.
Ersoy N, Özcan M. Yenidoğan Etiği. (1. Baskı). İstanbul: İstanbul Tıp Kitapevi. 2012.
Üstün Ç. Farklı pencerelerinden ötanaziyi yorumlamak. Üstün Ç, (Ed.). Ötanazi. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi; 2013. s. 16.
Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi, T.C. Resmî Gazete (10436, 19 Şubat 1960).
Özcan ŞM. Yenidoğan Yoğun Bakım Ünitelerinde Yaşam Sonu Kararlarına İlişkin Hekim ve Hemşirelerin Tutumları. Doktora Tezi, Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Kocaeli, 2009.
Verhagen E, Sauer P. The Groningen protocol-euthanasia in severely ill newborns. New England Journal of Medicine 2005; 352: 959-62.
Verhagen, A. A. The Groningen Protocol for newborn euthanasia; which way did the slippery slope tilt? J Med Ethics. 2013;39(5):293-295.
Eduard Verhagen, A.A. Neonatal euthanasia: lessons from the Groningen Protocol. Semin Fetal Neonatal Med. 2014;19(5):296-9.
Larcher V. Craig F, Bhogal K, et al. Royal College of Paediatrics and Child Health. Making decisions to limit treatment in life-limiting and life-threatening conditions in children: a framework for practice. Arch Dis Child. 2015;100(2): s3-23. doi: 10.1136/archdischild-2014-306666.
Management of the woman with threatened birth of an infant of extremely low gestational age. Fetus and Newborn Committee, Canadian Paediatric Society, Maternal-Fetal Medicine Committee, Society of Obstetricians and Gynaecologists of Canada. CMAJ. 1994, 1;151(5):547-53.
Kutbay G. Alan S. Yenidoğan Ünitelerinin İşleyişinde Ortaya Çıkan Etik Durumlar, Lokman Hekim Dergisi. 2020;10(1):37-46.
Hasta Hakları Yönetmeliği, T.C. Resmî Gazete (23420, 1 Ağustos 1998).
Biyoloji Tıbbın Uygulanması Bakımından İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunması Sözleşmesi: İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi’nin Onaylanması Hakkında Karar. T.C. Resmî Gazete (2004/7024, 3 Aralık 2003).
Taşdelen Baş M. Yenidoğan hemşireliğinde etik. Yıldırım Keskin A. Molu B. (ed.) Hemşirelikte Etik Yaklaşımlar. Ankara: Akademisyen Kitabevi. 2020. s. 93-104
Tazegün, A. Çelebioğlu, A. Çocuk Hemşirelerinin Etik Duyarlılık Düzeyleri ve Etkileyen Faktörler. İzmir Dr. Behçet Uz Çocuk Hastanesi Dergisi. 2016;6(2):97-102.
Çavuşoğlu, H. Pediatri hemşireliğinde karşılaşılan etik sorunlar ve yaklaşımlar. Türkiye Klinikleri. 2017;3(1):47-52.
Bahar Z, Beşer A, Mızrak B, ve ark. Hemşirelerin karşılaştıkları etik ikilemlerin incelenmesi. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi. 2011; 14:52-60.
Öztürk H, Hintistan S, Kasım S, ve ark. Yoğun bakım ünitelerinde hekim ve hemşirelerin etik duyarlılığı. Yoğun Bakım Hemşireliği Dergisi. 2009; 13(2):77-84.
Üzen Cura Ş, Özsaban A, Yılmaz Coşkun E, ve ark. Spirituality, Spiritual Care Perceptions and Moral Sensitivity of Senior Nursing Students: A Multicenter and Cross-Sectional Study. Genel Tıp Dergisi. 2022; 32(4): 390-396.
Utlu N. Hastane ortamında Hemşirelerin etik yaklaşımı ve etik ikilemler. İstanbul Aydın Üniversitesi Dergisi. 2016; 29:17-35.
