Afetler ve Kadın Üreme Sağlığı
Özet
Afetler, toplumların fiziksel, psikolojik ve sosyal dengelerini bozan, beklenmedik olaylardır ve bu süreçte kadınların üreme sağlığı özel riskler taşır. Afetler sonrasında sağlık hizmetlerinin aksaması; anne ve bebek ölümleri, istenmeyen gebelikler, güvenli olmayan düşükler ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların artmasına yol açabilmektedir. Toplu yaşam alanlarında kadınlar doğum, emzirme, aile planlaması ve menstrüel hijyen gibi temel ihtiyaçlara erişimde zorluk yaşamaktadır. Ayrıca cinsel şiddet vakalarının artışı ve yetersiz hijyen koşulları enfeksiyon riskini yükseltmektedir. Gebelik döneminde deprem, sel ve diğer afetler; erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve psikolojik sorunlarla ilişkilidir. Emzirme, afet dönemlerinde bebekler için en güvenli beslenme yöntemi olsa da annelerin desteklenmesi zorunludur. Aile planlaması uygulamaları ise istenmeyen gebelikleri önleyerek anne ve bebek sağlığını korumada büyük önem taşır. Sonuç ve çözüm önerileri olarak afet sonrası geçici sağlık birimlerinin kurulması, menstrüel hijyen ürünlerinin sağlanması, acil durum kitlerinin hazırlanması, güvenli doğum hizmetleri, cinsel şiddete karşı koruma önlemleri ve psikososyal destek gereklidir. Kadınların afetlere yönelik kadın sağlığı hemşireleri ve ebeler tarafından eğitim verilerek bilinçlendirilmesi hem bireysel sağlık hem de toplumsal dayanıklılık için önemlidir.
Referanslar
AFAD (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı), (2012). Afet ve acil durum yönetimi stratejik planı 2013–2017, T.C. Başbakanlık.
World Health Organization. (2025), Sexual and reproductive health and rights; An essential element of universal health coverage. https://www.who.int/publications/i/item/9789240000000
Sağlık Bakanlığı. (2023a), Afetlerde Sağlık Hizmetleri ve UMKE Bölge Koordinatörlüğü; https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-96263/afetlerde-saglik-hizmetleri-ve-umke-bolge-koordinatorlugu.html
World Health Organization. (2018), Sexual and reproductive health during emergencies.
Bükecik, E., Şahin, S., Abay, H., Kaplan, S., & Düzgün, A. A. (2019), Mülteci kadınlar ve üreme sağlığı: Sağlık hizmetlerine ulaşmalarını etkileyen faktörler, engeller ve çözüm önerileri. Süleyman Demirel Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi; 10(4), 460–464.
Türk Tabipleri Birliği. (2023), Deprem ve Sağlık Hizmetleri Raporu.
UN Women. (2020), The impact of COVID-19 on women.
Ak, E. Y., & Aslan, E. (2024), Deprem ve kadın üreme sağlığı. Kadın Sağlığı Hemşireliği Dergisi; 10(1), 43–51.
Nishigori, H., Sugawara, J., Obara, T., Nishigori, T., Sato, K., Sugiyama, T., Okamura, K., & Yaegashi, N. (2014), Surveys of postpartum depression in Miyagi, Japan, after the Great East Japan Earthquake. Archives of Women's Mental Health; 17(6), 579–581, https://doi.org/10.1007/s00737-014-0459-y
Amarpoor Mesrkanlou, H., Ghaemmaghami Hezaveh, S. J., Tahmasebi, S., Nikniaz, Z., & Nikniaz, L. (2022), The effect of an earthquake experienced during pregnancy on maternal health and birth outcomes. Disaster Medicine and Public Health Preparedness; 17, e157. https://doi.org/10.1017/dmp.2022.132
Nations, U. (2017), Human health and adaptation: Understanding climate impacts on health and opportunities for action; United Nations.
United States Agency for International Development. (2019), Heat waves and human health; Emerging evidence and experience to inform risk management in a warming world.
Centers for Disease Control and Prevention. (2022), Infant and young child feeding in emergencies (IYCF-E) toolkit; https://www.cdc.gov/nutrition/emergencies-infant-feeding/introduction.htm
Mudiyanselage, S. R., Davis, D., Kurz, E., & Atchan, M. (2022), Infant and young child feeding during natural disasters: A systematic integrative literature review. Women and Birth; 35(6), 524–531, https://doi.org/10.1016/j.wombi.2021.12.006
Calderon-Rodriguez, C., & Noble, L. (2022), Infant feeding after a disaster. In Breastfeeding: A guide for the medical profession, (9th ed., pp. 695–703); https://doi.org/10.1016/B978-0-323-68013-4.00023-7
World Health Organization. (2021), Child and adolescent health in humanitarian settings; Operational guide: A holistic approach for programme managers. https://apps.who.int/iris/handle/10665/351255
Savaş, N., Günay, T., İnandı, T., Yıldız, F., Erkoyun, E., Çamur, D., & Kılıç, B. (2023), Halk Sağlığı Uzmanları Derneğinin Hatay’da afet sonrası cinsel sağlık ve üreme sağlığı saha uygulaması. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi; 1(1), 88–93.
Kınıklı, S., & Cesur, S. (2020), Afetlerde enfeksiyon kontrol önlemleri. Uluslararası Modern Sağlık Bilimleri Dergisi; 1, 15–23.
Küçük, E. E. (2023), Aile planlaması. In Disiplinlerarası Çocuk Hakları Ansiklopedisi ; 17. bölüm.
Düger, Y., & Yaman, M. (2022), Doğal afetler bağlamında kadına yönelik cinsiyet temelli insan hakları ihlalleri. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi; 24(43), 931–952.
Beek, K., Drysdale, R., Kusen, M., & Dawson, A. (2021), Preparing for and responding to sexual and reproductive health in disaster settings: Evidence from Fiji and Tonga. Reproductive Health; 18, 1–13.
Larijani, H. A., Moslehi, S., & Dowlati, M. (2022), Identifying the preparedness components for sexual violence in natural disasters: A systematic review. Medical Journal of the Islamic Republic of Iran; 36, 158.
Le Masson, V., Lim, S., Budimir, M., & Podboj, J. S. (2016), Disasters and violence against women and girls: Can disasters shake social norms and power relations?
Arora, S. (2022), Intersectional vulnerability in post‐disaster contexts: Lived experiences of Dalit women after the Nepal earthquake, 2015, Disasters; 46(2), 329–347.
Rahill, G. J., Joshi, M., Lescano, C., & Holbert, D. (2015), Symptoms of PTSD in a sample of female victims of sexual violence in post-earthquake Haiti. Journal of Affective Disorders; 173, 232–238.
Budhathoki, S. S., Bhattachan, M., Castro-Sánchez, E., Sagtani, R. A., Rayamajhi, R. B., Rai, P., & Sharma, G. (2018), Menstrual hygiene management among women and adolescent girls in the aftermath of the earthquake in Nepal. BMC Women's Health; 18, 18.
Kathuria, B., & Raj, S. (2018), Effects of socio-economic conditions on usage of hygienic method of menstrual protection among young women in EAG states of India. Amity Journal of Healthcare Management; 3(1), 40–52.
Aydın, A., Şirin Gök, M., & Çiftçi, B. (2025), A "quiet" need in the disaster of the century: A qualitative study on menstrual hygiene management. BMC Public Health; 25(1), 493. https://doi.org/10.1186/s12889-025-21499-9
Sağlık Bakanlığı. (2023b), Ulusal Medikal Kurtarma Ekibi Birimi (UMKE); https://ashgmafetacildb.saglik.gov.tr/TR-80255/ulusal-medikal-kurtarma-ekibi-birimi-umke.html
Sağlık Bakanlığı. (2023c), Afet ve Acil Durum Yönetimi Daire Başkanlığı; https://acilafet.saglik.gov.tr/TR,52865/afet-ve-acil-durum-yonetimi-daire-baskanligi.html
UNDP. (2023a), For a disaster-free future; https://stories.undp.org/for-a-disasterfree-future
UNDP. (2024a), UNDP annual report 2023; People and planet. https://annualreport.undp.org/people-planet/
UNDP. (2024b), UNDAC advisory board background paper 2024. https://undac.un.org/sites/default/files/202502/Background%20paper_UNDAC%20AB%202024_0.pdf
