Türkiye’de Motorin Akaryakıtının Satış Fiyatını Etkileyen Değişkenlerin Tespit Edilmesinde Faktör Analizi Yaklaşımı
Özet
Bu çalışma, 2012-2018 yılları arasında Türkiye'de Motorin-10 akaryakıtının satış fiyatını etkileyen bağımsız değişkenleri belirlemek amacıyla faktör analizi yöntemini kullanmaktadır. Analizde motorin satış fiyatı bağımlı değişken; KDV oranı, ÖTV oranı, kâr yüzdesi, navlun ücreti, OPEC ham petrol fiyatı, Dolar kuru, BİST 100 endeksi, Dolar faiz oranları, ÜFE, TÜFE, altın fiyatları ve yıllık ortalama sıcaklık ise bağımsız değişkenler olarak incelenmiştir. Uygulanan temel bileşenler analizi sonucunda 13 değişken, toplam varyansın %89,122'sini açıklayan dört temel faktör altında toplanmıştır. En yüksek ağırlığa (0,999) ve açıklayıcılığa (%38,514) sahip birinci faktör olan "maliyet faktörü"; KDV oranı, ÖTV oranı, kâr yüzdesi, navlun ücreti ve ortalama sıcaklık değişkenlerinden oluşarak satış fiyatını en güçlü etkileyen ana unsur olarak öne çıkmıştır. İkinci faktör ÜFE, TÜFE ve altın fiyatlarını kapsayan "enflasyon faktörü"; üçüncü faktör faiz, borsa ve OPEC fiyatlarını içeren "borsa işlemleri faktörü"; dördüncü faktör ise Dolar kurunu temel alan "finansal yapı faktörü" olarak adlandırılmıştır. Çalışma, kükürt oranının ÖTV ve maliyetler üzerindeki doğrudan etkisi sebebiyle motorin satış fiyatlandırmasında maliyet faktörlerinin birinci derecede belirleyici olduğunu ortaya koymakta ve akaryakıt firmalarına öncelikle bu unsurlara odaklanmalarını tavsiye etmektedir.
This study utilizes the factor analysis method to determine the independent variables affecting the sales price of Diesel-10 fuel in Turkey between 2012 and 2018. In the analysis, the diesel sales price was examined as the dependent variable, while the VAT rate, Special Consumption Tax (SCT) rate, profit percentage, freight charges, OPEC crude oil price, USD exchange rate, BIST 100 index, USD interest rates, PPI, CPI, gold prices, and annual average temperature were analyzed as independent variables. As a result of the principal component analysis, 13 variables were gathered under four main factors explaining 89.122% of the total variance. The first factor, named the "cost factor," which holds the highest loading (0.999) and explanatory power (38.514%), consists of VAT rate, SCT rate, profit percentage, freight charges, and average temperature, emerging as the primary element with the strongest influence on the sales price. The second factor was identified as the "inflation factor" comprising PPI, CPI, and gold prices; the third factor as the "stock market transactions factor" including interest rates, stock market, and OPEC prices; and the fourth factor as the "financial structure factor" based on the USD exchange rate. The study reveals that cost factors play a primary decisive role in diesel retail pricing due to the direct impact of sulfur content on taxes and operational costs, advising fuel companies to focus primarily on these cost components.
Referanslar
Atan, M., Göksel, A., & Karpat, G. (2002). Üniversite öğrencilerinin başarılarını etkileyen faktörlerin çok değişkenli istatistiksel analiz yöntemleri ile tespiti. XI. Eğitim Bilimleri Kongresi, Yakın Doğu Üniversitesi, Kıbrıs.
Ayhan, V., Çangal, Ç., Cesur, İ., Çoban, A., Ergen, G., Çay, Y., Kolip, A., & Özsert, İ. (2020). Optimization of the factors affecting performance and emissions in a diesel engine using biodiesel and EGR with Taguchi method. Fuel, 1-10. http://crossmark.crossref.org/dialog/?doi=1016/j.fuel.2019.116371&domain = pdf.
Babakus, E., Ferguson, C. E. Jr., & Joreskog, K. G. (1987). The sensitivity of confirmatory maximum likelihood factor analysis to violations of measurement scale and distributional assumptions. Journal of Marketing Research, 2 (2), 222-228.
Bayraç, H. N. (2005). Uluslararası petrol piyasasının ekonomik analizi. Finans-Politik ve Ekonomik Yorumlar, 499(42), 6-20.
Bayraç, H. N. (2007). Türkiye’de petrol sektörünün yapısal analizi. TÜRKSAM: Enerji Stratejileri. 1-9. (21.11.2012) http://www.turksam.org/tr/a1343.html.
Bennet, S., & Bowers, D. (1977). An ıntroduction to multivariate techniques for social and behavioral science. The mac Millan Press, London.
Çelik, C., & Urfalıoğlu, F. (2003). Doğrusal programlama yönteminin bir petrol dağıtım işletmesi satış departmanı üzerine uygulanması. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Ford, J. K., MacCallum, R. C., & Tait, M. (1986). The applications of exploratory factor analysis in applied psychology: A critical review and analysis. Personnel Psychology, 39(2), 291-314.
Goldman, A., & Johansson, J. K. (1978). Determinants for search of lower prices: An empirical assessment of the economics of information theory. Journal of Consumer Research, 5(3), 176-186.
Hair, J. F., Anderson, R. E., Tatham, R. L., & Black, W. C. (1998). Multivariate data analysis (5th ed.). New Jersey: Upper Saddle River, Prentice Hall.
İşler, D. B. (2014). Akaryakıt istasyonları marka konumlandırma süreci: Isparta’da çok boyutlu ölçekleme analizi ile bir uygulama. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(17), 447-484.
Kaiser, H. F., & Rice, J. (1974). Little jiffy, mark IV. Journal of Educational and Psychological Measurement, 34(1), 111-117.
Kantarcı, H. B. (2018). Türkiye’de akaryakıt üzerinden alınan vergilerin OECD ve AB ülkeleri ile karşılaştırılması. Sosyoekonomi, 26(35), 229-247.
Kean, A. J., Sawyer, R. F., & Harley, R. A. (2000). A fuel-based assessment of off-road diesel engine emissions. Journal of the Air & Waste Management Association, 50(11), 1929-1939.
Kirchstetter, T. W. (2008). Black carbon concentrations and diesel vehicle emission factors derived from coefficient of haze measurements in California: 1967-2003. Lawrence Berkeley National Laboratory, 5(16), 1-23.
Kleinbaum, D. G., Kupper, L. L., & Muller, K. E. (1988). Applied regression analysis and other multivariable methods. Boston: PWS-Kent Publishing Company, Duxbury Press.
Mathiyazhagan, M., & Ganapathi, A. (2011). Factors affecting biodiesel production. Research in Plant Biology, 1(2), 1-5.
Norusis, M. J. (1998). Spss for windows: professional statistics. SPSS 8.0 Guide to Data Analysis, Englewood Cliffs: Prentice Hall.
Sandal, M. (2015). Sıralayıcı ölçme düzeyi için faktör analizi ve bir uygulama. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Osmangazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
Singh, S., Vrontis, D., & Thrassou, A. (2011). Green marketing and consumer behavior: The case of gasoline products. Journal of Transnational Management, 16(2), 84-106.
Tacg, J. (1997). Multivariate techniques in social sciences. Sage Publications Ltd., London.
Ünal, S., Büyük, H. D., & Aydın, H. (2013). Perakende akaryakıt sektöründe marka sadakatine etki eden faktörlerin belirlenmesi üzerine bir araştırma. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(1), 363-375.
