Diyabetli Bireylerde Sağlığı Koruma ve Geliştirme
Özet
Diyabet, tüm dünyada sıklığı artan, ciddi komplikasyonlara yol açabilen ve yaşam kalitesini olumsuz etkileyen kronik bir halk sağlığı sorunudur. Hastalığın başarılı yönetimi; kan glikoz düzeyinin kontrol altına alınması, komplikasyonların önlenmesi ve bireyin öz bakım becerilerini geliştirmesiyle mümkündür. Bu süreçte Tıbbi Beslenme Tedavisi (TBT) ile Akdeniz diyeti ve "Diyabet Tabağı Metodu" gibi dengeli beslenme modelleri, insülin duyarlılığını artıran düzenli fiziksel aktiviteler ve uzmanlarca planlanmış egzersiz programları temel rol oynar. Ayrıca glisemik hijyenin sağlanması amacıyla günlük cilt bakımı, yaralanmaları ve ampütasyon riskini önleyecek ayak bakımı ile ağız-diş sağlığının korunması enfeksiyon riskini azaltmak için elzemdir. Diyabetin nörojenik ve vasküler etkileri kadın ve erkeklerde cinsel işlev bozukluklarına neden olabilirken, sigara kullanımı insülin direncini, retinopati ve nefropati gibi mikrovasküler komplikasyon risklerini ciddi ölçüde artırmaktadır. Sonuç olarak, ulusal ve uluslararası güncel rehberler eşliğinde sağlığı geliştirici davranışların benimsenmesi, hastalığın öz yönetimini kolaylaştırarak küresel sağlıklı toplum hedeflerine ulaşılmasına ve bireylerin yaşam kalitelerinin artırılmasına katkı sağlamaktadır.
Diabetes is a chronic public health problem with an increasing global prevalence that can lead to severe complications and negatively impact quality of life. Successful management depends on controlling blood glucose levels, preventing complications, and improving patients' self-care skills. Balanced nutrition models like Medical Nutrition Therapy (MNT), the Mediterranean diet, and the "Diabetes Plate Method," along with regular physical activities that increase insulin sensitivity and expert-planned exercise programs, play a fundamental role in this process. Additionally, daily skin care to maintain glycemic hygiene, proper foot care to prevent injuries and amputation risks, and preserving oral-dental health are essential to reduce infection risks. While the neurogenic and vascular effects of diabetes can cause sexual dysfunction in both men and women, smoking significantly increases insulin resistance and the risk of microvascular complications such as retinopathy and nephropathy. In conclusion, adopting health-promoting behaviors guided by current national and international guidelines facilitates the self-management of the disease, contributing to the achievement of global healthy society goals and enhancing patients' overall quality of life.
Referanslar
Yılmaz FT. Diyabetin tedavisinde ve kontrolünde kanıta dayalı hemşirelik uygulamaları. Turkiye Klinikleri Journal of Internal Medicine Nursing-Special Topics. 2015;1(3): 13-9.
Cloete L. Diabetes mellitus: an overview of the types, symptoms, complications and management. Nursing Standard (Royal College of Nursing (Great Britain): 1987. 2021;37(1): 61-66. doi: 10.7748/ns.2021.e11709
Bahar Z, Beşer A, Gördes N, et al. Sağlıklı yaşam biçimi davranışları ölçeği II’nin geçerlik ve güvenirlik çalışması. Cumhuriyet Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu Dergisi. 2008;12(1): 1-13.
Bülbül E, Çelik S, Alçiçek H, et al. Hemşirelik öğrencilerinde diyabet riski ve sağlıklı yaşam biçimi davranışlarının belirlenmesi. Türkiye Diyabet ve Obezite Dergisi. 2020;4(3): 230-238. doi: 10.25048/tudod.780220
Kavuran E, Yıldız E. Tip 2 Diyabet hastalarının sağlığı geliştirici davranışlarının değerlendirilmesi. Sağlık ve Toplum. 2020;30(2): 64-69.
Moulaei K, Dinari Z, Dinari F, et al. The role of social networks in diabetes self‐care: A cross‐sectional study. Health Science Reports. 2022;5(3): e601. doi:10.1002/hsr2.601
Taşcı B, İpekci N, Asal Ulus C. Diyabetes mellitusta tıbbi beslenme yaklaşımları. Samsun Sağlık Bilimleri Dergisi. 2022;7(1): 19-28. doi: 10.47115/jshs.1038544
Ongan D, Ağıl B, Yurtdaş G, et al. Medyada yer alan beslenme ile ilgili yayınların diyabetli bireylerin beslenme bilgi düzeyleri ile ilişkisi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi. 2021;8(2): 218-226. doi:10.34087/cbusbed.773881
Ley SH, Hamdy O, Mohan V, et al. Prevention and management of type 2 diabetes: dietary components and nutritional strategies. The Lancet. 2014;383(9933): 1999-2007. doi:10.1016S0140-6736(14)606113-9
Keser G, Unutmaz- Duman E. Obez diyabetik bireylerin tıbbi beslenme tedavisi planlarında yağ ve protein. Klinik Tıp Bilimleri. 2019;7(3): 1-5.
İşeri CY. Diyabetli bireyler için makro besin ögeleri dağılım oranları ne olmalı?. Beslenme ve Diyet Dergisi. 2019;47: 36-43. doi:10.33076/2019.BDD.1313
Tümer G, Çolak R. Tip 2 diabetes mellitusda tıbbi beslenme tedavisi. Journal of Experimental and Clinical Medicine. 2012;29(1): 12-15. doi: 10.5835/jecm.omu.29.s1.004
Verheyen GR, Pieters L, Maregesi S, et al. Insects as diet and therapy: perspectives on their use for combating diabetes mellitus in Tanzania. Pharmaceuticals. 2021;14(12): 1273.
Yamada S. Paradigm shifts in nutrition therapy for type 2 diabetes–nutrition therapy for diabetes. The Keio Journal of Medicine. 2017;66(3): 33-43. doi:10.2302/kjm.2016-0016-IR
American Diabetes Association. Introducing the diabetes plate method 2020. (20/04/2022 tarihinde https://www.diabetes.org/healthy-living/recipes-nutrition adresinden ulaşılmıştır.)
De-Vasconcelos PH, Gomes DL, Uliana GC, et al. Social distancing, physical activity, and ar e-19: implications for type 1 diabetes mellitus in brazil. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021;18(23): 12819. doi: 10.3390/ijerph182312819
Lee EB, Hong S, Min J, et al. Association between domain-specific physical activity and diabetes in Korean adults. Scientific Reports. 2021;11(1): 1-10. doi:10.1038/s41598-021-92560-x
Kanaley JA, Colberg SR, Corcoran MH, et al. Exercise/physical activity in individuals with type 2 diabetes: a consensus statement from the american college of sports medicine. Medicine and Science in Sports and Exercise. 2022;1(54): 353-368. doi: 10.1249/MSS.0000000000002800.
Yetgin-Küçük M. Diyabetli hastalarda egzersiz reçetesi. Klinik Tıp Bilimleri. 2017;5(4): 65-70.
Esefeld K, Kress S, Behrens M, et al. Diabetes, sports and exercise. Experimental and Clinical Endocrinology & Diabetes. 2021;129(1): 52-59. doi: 10.1055/s-1284-6097
Gracia-Sánchez A, López-Pineda A, Chicharro-Luna E, et al. A delphi study protocol to ıdentify recommendations on physical activity and exercise in patients with diabetes and risk of foot ulcerations. International Journal of Environmental Research And Public Health. 2021;18(20): 10988. doi: 10.3390/ijerph182010988
Pai LW, Li TC, Hwu YJ, et al. The effectiveness of regular leisure-time physical activities on long-term glycemic control in people with type 2 diabetes: a systematic review and meta-analysis. Diabetes Research and Clinical Practice. 2016;113: 77-85. doi: 10.1016/j.diabres.2016.01.011
Kalra S, Verma M, Arora V. Glycaemic hygiene. The Journal of the Pakistan Medical Association. 2021;71(12): 2823-2825.
Cilt A. Diyabetli bireylerde cilt, ağız ve diş bakımı. Journal of Internal Medicine Nursing-Special Topics. 2015;1(3): 49-57.
Behm B, Schreml S, Landthaler M, et al. Skin signs in diabetes mellitus. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2012;26(10): 1203-1211. doi: 10.1111/j.1468-3083.2012.04475.x
Çayırlı M, Parlak A, Küçükuslu N, et al. Diyabetik hastalarda deri belirtileri skin symptoms in patients with diabetes. Smyrna Tıp Dergisi. 2012;2: 43-47.
Piérard GE, Seité S, Hermanns-Lê T, et al. The skin landscape in diabetes mellitus. Focus on dermocosmetic management. Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology. 2013;6: 127. doi: 10.2147/CCID.S43141
Türk Diyabet Cemiyeti. Cilt sağlığı ve ayak sağlığı 2021. (10/05/2022 tarihinde https://diyabetcemiyeti.org/diyabet-hakkinda/cilt-sagligi adresinden ulaşılmıştır.)
Ngo A, Froessl L, McWhorter JW, et al. Diabetes detection and prevention in dermatology. Dermatology Practical & Conceptual. 2021;11(4): 1-7. doi: 10.5826/dpc.1104a131
Yıldırım-Ayaz E, Dincer B, Oğuz A. The effect of foot care education for patients with diabetes on knowledge, self-efficacy and behavior: systematic review and meta-analysis. The International Journal of Lower Extremity Wounds. 2022: 1-20. doi:10.1177/15347346221109047
American Diabetes Association. Microvascular complications and foot care: standards of medical care in diabetes-2021. Diabetes Care. 2021;44(1): 151‐167. doi:10.2337/dc21-S011
Adeyemi TM, Olatunji TL, Adetunji AE, et al. Knowledge, Practice and Attitude towards Foot Ulcers and Foot Care among Adults Living with Diabetes in Tobago: A Qualitative Study. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021;18(15): 8021. doi: 10.3390/ijerph18158021
Heitzman J. Foot ar efor patients with diabetes. Topics in Geriatric Rehabilitation. 2010;26(3): 250-263. doi:10.1097/TGR.0b013e3181ef31c9
Bozkuş HS, Olgun N. Diyabetik ayak enfeksiyonu olan bireylerde Watson’un insan bakım modelinin uygulanması: olgu sunumu. Diyabet, Obezite ve Hipertansiyonda Hemşirelik Forumu Dergisi. 2019;11(1): 42-46.
Alsaleh FM, AlBassam KS, Alsairafi ZK, et al. Knowledge and practice of foot self-care among patients with diabetes attending primary healthcare centres in Kuwait: A cross-sectional study. Saudi Pharmaceutical Journal. 2021;29(6): 506-515. doi: 10.1016/j.jsps.2021.04.006
Grisi DC, Vieira IV, De Almeida-Lima AK, et al. The complex interrelationship between Diabetes Mellitus, oral diseases and general health. Current Diabetes Reviews. 2022;18(3): 8-22. doi: 10.2174/1573399817666210322153210
Laouali N, El Fatouhi D, Aguayo G, et al. Type 2 diabetes and its characteristics are associated with poor oral health: findings from 60,590 senior women from the E3N study. BMC Oral Health. 2021;21(1): 1-11. Doi: 10.1186/s12903-021-01679-w
Karakoç-Kumsar A, Taşkın-Yılmaz F. Tip 2 diyabetli bireylerde ağız sağlığı ve ağız sağlığı ile ilişkili yaşam kalitesi. Florence Nightingale Hemşirelik Dergisi. 2018; 26(2): 103-113. doi: 10.26650/FNJN290472
Mandura RA, El Meligy OA, Attar MH, et al. Diabetes Mellitus and Dental Health in Children: A Review of Literature. International Journal of Clinical Pediatric Dentistry. 2021;14(5): 719. doi: 10.5005/jp-journals-10005-2006
Ahmad R, Haque M. Oral health messiers: diabetes mellitus relevance. Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity: Targets and Therapy. 2021;14: 3001. doi: 10.2147/DMSO.S318972
Iscan TA, Ozsin-Ozler C, Ileri-Keceli T, et al. Oral health and halitosis among type 1 diabetic and healthy children. Journal of Breath Research, 2020;14(3): 036008. doi: 10.1088/1752-7163/ab8d8b
Hsu YJ, Chen YH, Lin KD, et al. Clinical outcomes and oral health-related quality of life after periodontal treatment with community health worker strategy in patients with type 2 diabetes: a randomized controlled study. International Journal of Environmental Research and Public Health. 2021;18(16): 8371. Doi: 10.3390/ijerph18168371.
Luo H, Wu B, Kamer AR, et al. Oral health, diabetes, and ınflammation: effects of oral hygiene behaviour. International Dental Journal. 2021: 1-7. doi: 10.1016/j.identj.2021.10.001
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Diyabet 2017. (24/052022 tarihinde https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/diyabet/tip-2-diyabet.html adresinden ulaşılmıştır.)
American Diabetes Association. Sex and diabetes 2022. (26/05/2022 tarihinde https://www.diabetes.org/healthy-living/sexual-health/sex-diabetes adresinden ulaşılmıştır.)
Getie-Mekonnen E, Yeshita HY, Bishaw-Geremew A. Sexual dysfunction among men with diabetes mellitus attending chronic out-patient department at the three hospitals of Northwest Amhara region, Ethiopia: Prevalence and associated factors. PloS One. 2021;16(8): e0256015. doi: 10.1371/journal.pone.0256015
Tamrakar D, Bhatt DS, Sharma VK, et al. Association between erectile dysfunction and type 2 diabetes mellitus. Journal of Nepal Health Research Council. 2021;19(2):378-383. doi: 10.33314/jnhrc.v19i2.3394
Barbagallo F, Mongioì LM, Cannarella R, et al. Sexual dysfunction in diabetic women: an update on current knowledge. Diabetology. 2020;1(1): 11-21.
Uğurlu GK, Uğurlu M. Diyabet hastalığı olan kadınlarda cinsel işlev bozukluklarının sıklığı ve diyabetik ve demografik faktörlerle ilişkisi: bir meta-analiz ve meta-regresyon çalışması. Ankara Medical Journal. 2020;20(4): 798-813. doi: 10.5505/amj.2020.86547
Winkley K, Kristensen C, Fosbury J. Sexual health and function in women with diabetes. Diabetic Medicine. 2021;38(11) :e14644. doi: 10.1111/dme.14644
Özcan L, Polat EC. Diyabet ve cinsel yaşam. Okmeydanı Tıp Dergisi. 2015;31(Ek sayı): 57-62. doi:10.5222/otd.2015.057
Park SE, Seo MH, Cho JH, et al. Dose-dependent effect of smoking on risk of diabetes remains after smoking cessation: a nationwide population-based cohort study in Korea. Diabetes & Metabolism Journal. 2021;45(4): 539-546. doi: 10.4093/dmj.2020.0061
Dönder A, Balahoroğlu R, Dülger H, et al. Sigara ve böbrek fonksiyonları. European Journal of Basic Medical Sciences. 2014;4(1): 16-21. doi: 10.15197/sabad.2.4.04
Roderick P, Turner V, Readshaw A, et al. The global prevalence of tobacco use in type 2 diabetes mellitus patients: A systematic review and meta-analysis. Diabetes Research and Clinical Practice. 2019;154: 52-65. doi: 10.1016/j.diabres.2019.05.035
Çalık A, Kapucu, S. Diyabetli hastalarda sağlıklı yaşam biçimi davranışlarını geliştirme: Pender’in sağlığı geliştirme Modeli. Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Dergisi. 2017;4(2):62-75.
Ma Z, Zhang D, Cheng L, et al. The value of high-quality nursing and health education in elderly patients with diabetes mellitus. American Journal of Translational Research. 2021;13(12): 14015.
WHO. Diabetes 2021. (01/05/2022 tarihinde https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes adresinden ulaşılmıştır.)
