KİLİKYA ERMENİ KRALLIĞI’NDA SOSYOKÜLTÜREL YAŞAM VE BAŞKENT ANAVARZA’DA KÜLTÜREL MİRASIN İZLERİ
Özet
Bu makale, Kilikya Ermeni Devleti’nin 11. ile 14. yüzyıllar arasında bölgede oluşturduğu sosyokültürel yaşamı ve yaklaşık bir asır boyunca prensliğin başkenti olan Anavarza kentindeki kültürel miras izlerini ayrıntılı olarak incelemektedir. Orta Çağ’ın siyasi koşullarında Batı dünyası, İtalyan tüccarlar ve Moğol saraylarıyla kurulan diplomatik, dini ve ticari ilişkiler, Kilikya sarayında Fransızca dili ile Avrupai yaşam tarzının yaygınlaşmasını sağlamış; Ayas limanı üzerinden Çin’den Avrupa’ya uzanarak bölgesel kalkınmayı hızlandıran uluslararası bir ticaret ağı oluşturmuştur. Elde edilen ekonomik refah ve krallık ile katolikosluğun himayesi; tıp, medeni hukuk, felsefe ve mimarinin yanı sıra Toros Roslin gibi dünyaca ünlü ustaların yetiştiği el yazması minyatür sanatı, tezhip ve kuyumculuk alanlarında yüksek düzeyde bir kültür yaratmıştır. 12. yüzyıl başlarında Prens I. Toros tarafından fethedilen Anavarza; surların köklü biçimde yenilenmesi, Kilikya’daki ilk Ermeni ibadethanesi kabul edilen Surp Zoravarats Kilisesi’nin inşası ve önemli bir başepiskoposluk makamı haline gelmesiyle öne çıkmıştır. Yönetim merkezinin daha sonra Sis kentine taşınmasına rağmen stratejik ve dini önemini koruyan kentte, Prens II. Levon 1187/1188 yıllarında iç ve dış kaleyi birbirinden ayıran kitabeli görkemli bir hisar inşa ettirmiştir. Anavarza Kalesi’nde yer alan dini, askeri ve epigrafik kalıntılar, krallığın 1375 yılındaki çöküşüne dek varlığını sürdüren bu zengin tarihi ve mimari birikimin izlerini günümüze kadar taşımaktadır.
Referanslar
Akşit 1985 Akşit, O. Roma İmparatorluk Tarihi (M. Ö. 27-M. S. 395), İstanbul.
Akurgal 1990 Akurgal, E. Anadolu Uygarlıkları, İstanbul.
Aleksanyan 2016 Aleksanyan, D., “Ortaçağ Manastırlarını ‘Başkent’ Olarak
Adlandırılmasına Dair”, Echmiadzin, V, Echmiadzin, 107-111.
Alişan 1885 Alişan, Gh,. Sisuan (Erm.), Venedik.
Anonim 1973 Guide-Atlas DENOEL, Voyages et civilisations de la Turquie, France.
Anonim 1995 Küçük Ermeni Ansiklopedisi (Erm.), Yerevan.
Azarian 1964 Azarian, L., 12.-13. Yüzyıllarda Kilikya Minyatürcülüğü (Erm.), Yerevan.
Bell 1906 G. L. Bell, “Notes on a Journey through Cilicia and Lycaonia”, Révue Archéologique, VI, 1-29.
Boase 1978 T. S. R. Boase, The Cilician Kingdom of Armenia, London.
Bozoyan 2008 Bozoyan, A., “Armenian Political Revival in Cilicia”, Armenian Cilicia, bk.: R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), UCLA, California, 67-78.
Bournoutian 2016 Bournoutian, G., Ermeni Tarihi, Ermeni Halkının Tarihine Kısa Bir Bakış, (çev. E. Abadoğlu - Kılıçdağı), İstanbul.
Buyruk 2016 Buyruk, H., “Tarihi Kervan Yolları Kavşağında Bir Kent: Misis” OÜSOBİAD, Ordu, 236-244.
Buyruk 2019 Buyruk, H., Adana Kalelerindeki Dini Yapılar, Ankara.
Coulie 2008 Coulie, B., “Manuscripts and Libraries: Scriptorial Activity in Cilicia”, bk.: R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, UCLA, California, 261-274.
Dédéyan 2008 Dédéyan, G., “The Founding and Coalescence of the Rubenian Principality, 1073- 1129”, R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia,79-92. UCLA, California.
Der Nersessian 1973 Der Nersessian, S., “The Kingdom of Cilician Armenia”, Byzantine and Armenian Studies I, 329-352.
Der Nersessian 1978 Der Nersessian, S., Armenian Art, London.
Der Nersessian 1993 Der Nersessian, S., Miniature Painting in the Armenian Kingdom of Cilicia from the Twelfth to the Fourteenth Century, I, Washington, D.C.
Dédéyan 2015 Dédéyan, G. (der.), Ermeni Halkının Tarihi, (çev. Şule Çiltaş), İstanbul.
Edwards 1982 R. W. Edwards, “Ecclesiastical Architecture in the Fortifications of Armenian Cilicia”, DOP 36, 1982, 155-176.
Edwards 1983 R. W. Edwards, “Ecclesiastical Architecture in the Fortifications of Armenian Cilicia”, DOP 37, 1983, 124-146.
Edwards 1987 Edwards, R. W., The Fortifications of Armenian Cilicia, DOP 23 (1987).
Edwards 2008 Edwards, R. W., “The Role of Military Architecture in Medieval Cilicia: The Triumph of a Non-Urban Strategy”, R. Hovannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, UCLA, 153-244.
Eprigyan 1903-1905 Eprigyan, H.S., Bütün Dünya Sözlüğü (Erm.) I, Yerevan.
Evans 1999 Evans, H.C., “Imperial Aspirations: Armenian Cilicia and Byzantium in the Thirteenth Century”, Eastern Approaches to Byzantium (yay. haz. A. Eastmond, USA, 243-253.
Freely 2008 Freely, J., Türkiye Uygarlıkları Rehberi 4- Akdeniz Kıyıları, (çev.T. Birkan, G. Koca, A. Biçen), YKY., İstanbul.
Ghazaryan 2007 Ghazaryan, V., “Kilikya Minyatürcülüğü”, (Erm.), Kutsal Ermenistan (Armenia Sacra), Yerevan, 326-352.
Gough 1952 Gough, M. R., “Anazarbos”, AnatSt., Ankara, 85-150.
Grigoryan 2017 Grigoryan, S., The Location of Drazark, Burial Place of The Kings and Queens of Armenia and of the “Blessed Rubenians”, Hantes Amsorya (Erm. Süreli Yayın), Wien, I-XII, 61-84.
Halfter 2008 P. Halfter, “Papacy, Catholicosate, and the Kingdom of Cilician Armenia”, bk.: R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, UCLA, California, 111-129.
Hançer 2016 Hançer, E., “Kilikya Ermeni Prensliği’nin İkinci Başkenti Anavarza” Adalya, XIX, 281-312.
Hançer 2010 Hançer, E., “On İkinci ve On Üçüncü Yüzyıllarda Kilikya Ermeni Minyatürü Bağlamında Bizans ve Komşu Kültürlerle İlişkiler”, I Uluslararası Sevgi Gönül Bizans Araştırmaları Sempozyumu- Bildiriler, İstanbul, 89-113.
Harutyunyan 1992 Harutyunyan, V., Ermeni Mimarlığının Tarihi (Erm.) Yerevan.
Hewsen 2008 R. H. Hewsen, “Armenia Maritima: The Historical Geography of Cilicia”, R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, UCLA, California, 27-66.
Hovhannesyan 1989 M. Hovhannesyan, Ermeni Kilikya Kaleleri ve Kale-kentleri (Erm.), Venedik.
İnciciyan 1806 İnciciyan, Ğ., Coğrafya; Ermenistan (Erm.), Venedik.
Jacoby 2014 Jacoby, D., “The Economy of the Armenian Kingdom of Cilicia: Some Neglected and Overlooked Aspects”, La Méditerranée des Arméniens XIIe – XVe siècle, (ed., C. Mutafian), Geuthner, Paris, 261-291.
Karaaslan 1997 Karaaslan, N. Ü., “Hamdaniler”, Diyanet İslam Ansiklopedisi XV, İstanbul, 446-447.
Kévorkian – Paboudjian 2012 Kévorkian, R.H.– Paboudjian P.B., 1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler. (çev.M. Saris), İstanbul.
Khalpakhçiyan 1961 H. Kh. Khalpakhçiyan, “Kilikya’daki Ermeni Krallığı’nın Mimarlığı” (Erm.), Etchmiadzin XI, 45-59.
Khalpakhçiyan 1979 H. Kh. Khalpakhçiyan, “Kilikya”, Ermenistan Sovyet Ansiklopedisi, (Erm.), V, 406-428.
Kozan www.kozan.bel.tr/?/tarihi-degerler (erişim tarihi:1.1.2016).
Kouymjian 1986 Kouymjian, D., “Chinese Elements in Armenian Miniature Painting in the Mongol Period”, Armenian Studies In Memoriam Haig Berbérian, Calouste Gulbenkian Foundation, Lisbon, 415–468.
Kütük 2008 Kütük, A., “Anavarza Rehberi”, Kozan Sevdası, IV, Kozan, 10-58.
Langlois 1854 Langlois, V., Inscriptions grecques, romaines, byzantines et arméniennes de la Cilicie.
Langlois 1861 V. Langlois, Voyages dans la Cilicie et dans les Montaignes du Taurus executé pendant les années 1852-1853.
Matoda 2012 Matoda, C., “Some Considerations on the Armenian Lapidary Lexicon at Anavarza”, Review of Social Sciences of Academy of Sciences of the Armenia (Ermenice) 1 (633), 261-266.
Morgan 1947 Morgan, J. De, Histoire du peuple Arménien, 1919, (Erm. çev.), Boston.
Mutafian 1993 Mutafian, C., Le Royaume Arménien de Cilicie XIIe-XIVe siècle, Paris.
Mutafian 2001 Mutafian, C., La Cilicie Au Carrefour Des Empires (Erm.), Yerevan.
Ormanyan 1913 Ormanyan, M., Ermeni Kilsesi (Erm.), İstanbul.
Ostrogorsky 1991 Ostrogorsky, G., Bizans Devleti Tarihi, (çev. F. Işıltan), Ankara.
Pakhşyan 2009 Pakhşyan, M., Ermeni Ibadet yerleri, Yerevan.
Der Bedrosian 2007 Der Bedossian, L., Haçlılar ve Ermeniler, (Erm.), II, Yerevan.
Sahagyan 2007 Sahagyan, S., “Kilikya Ermeni Devleti XI.-XIV. Yüzyıllar, (Erm.), Kutsal Ermenistan (Armenia Sacra), Yerevan, 315-321.
Sayar 2008 Sayar, M., “Anazarbos Zirvedeki Başkent”, Kozan Sevdası, IV, Kozan, 2-9.
Seyfeli 2015 Seyfeli, C., Ermeni Kilise Merkezi Ecmiatzin, Konya.
Shakhgyan 2007 Shakhgyan, K., “Kilikya Ermenistanı Mimarlığı”, (Erm.), Kutsal Ermenistan (Armenia Sacra), Yerevan, 322-325.
Strabon 1993 Strabon, Antik Anadolu Coğrafyası (Geographika: XII-XII-XIV), İstanbul.
Strzygowski 1918 Strzygowski, J., Die Baukunst der Armenier und Europa, II, Wien.
Texier 1862 Texier, C., L’Univers, histoire et description de tous les peuples, Asie Mineur, Paris.
Urfalı Mateos 1987 Urfalı Mateos, Vekayi-Nâme2 (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli 1136-1161, (çev. H. Der Andreasyan), Ankara.
Vardanyan 2008 Vardanyan,S., “The Medical Heritage of Cilician Armenia”, bk.: R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, UCLA, California, 275-296.
Vosgian 1957 H. H. Vosgian, Kilikya Manastırları (Erm.), Wien.
Von Oldenburg 2000 Von Oldenburg,W., Filistin ve Küçük Asya’ya Seyahat (çev. M. Ersan), İzmir.
Yarman 2001 Yarman, A., Osmanlı Sağlık Hizmetlerinde Ermeniler ve Surp Pırgiç Hastanesi Tarihi, İstanbul.
https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_solar_eclipses_in_the_12th_century