Yeni Nesil Riskler: Yapay Zekâ, Toplumsal Dönüşüm, Bilgi Toplumu ve Dijital Eşitsizlikler
Özet
Dijital teknolojiler ve yapay zekâ, günlük yaşamdan çalışma hayatına, eğitimden kamu hizmetlerine kadar pek çok alanda önemli değişimlere yol açmaktadır. Bu değişim, bilgiye erişimi kolaylaştırırken bireylerin ve toplumların karşı karşıya kaldığı yeni sorunları da beraberinde getirmektedir. Bu kitap bölümünde, dijitalleşmenin toplumsal yaşam üzerindeki etkileri, bilgi toplumuna geçiş süreci, dijital eşitsizlikler ve yeni nesil riskler sosyal hizmet bağlamında ele alınmaktadır. Dijital eşitsizlik, yalnızca teknolojik araçlara ve internete erişimle sınırlı olmayan; bireylerin dijital becerilerini, teknolojiyi kullanma biçimlerini ve bu kullanımdan elde ettikleri faydaları da kapsayan bir sorun olarak değerlendirilmektedir. Bu çerçevede yaş, toplumsal cinsiyet, eğitim düzeyi, ekonomik koşullar ve coğrafi farklılıkların dijital eşitsizlik üzerindeki etkilerine değinilmektedir. Bunun yanında siber suçlar, siber zorbalık, dijital bağımlılık, çevrim içi istismar, kişisel verilerin korunması ve yapay zekâ kaynaklı etik sorunlar üzerinde durulmaktadır. Özellikle çocukların, yaşlıların ve dezavantajlı grupların dijital ortamlarda karşılaşabilecekleri riskler, sosyal hizmetin koruyucu ve önleyici işlevleri açısından değerlendirilmektedir. Yapay zekânın sosyal hizmet uygulamalarına sağlayabileceği katkılar ele alınırken teknolojinin kullanımında insan haklarının, mahremiyetin ve sosyal adaletin gözetilmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir. Sonuç olarak dijital dönüşümün toplumun tüm kesimleri için fırsata dönüşebilmesi, dijital eşitsizliklerin azaltılmasına, bireylerin dijital becerilerinin geliştirilmesine ve sosyal hizmet uygulamalarının değişen toplumsal ihtiyaçlara uygun biçimde güçlendirilmesine bağlıdır.
Referanslar
Akıncılar Köseoğlu, N., Çetin, B. (2024), Avrupa’da dijital etik, insan hakları bağlamında yapay zekâ ve algoritmik ayrımcılık, Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 26/1, s. 69-83.
Aktaş, M. (2020). Toplumsal dönüşüm ve bilgi toplumu. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 6(35), 1605-1621.
Alkali, Y. E. ve Amichai-Hamburger, Y. (2004). Experiments in digital literacy. CyberPsychology & Behavior, 7(4), 421-429. https://doi.org/10.1089/cpb.2004.7.421
Altıok, B. (2026). Sosyal hizmet eğitiminde yapay zeka ve dijital yeterlilikler. İçinde N. Yelboğa (Ed.), Yapay zekâ çağında sosyal hizmet: Uygulama ve Gelecek (ss. 53–66). Özgür Yayınları.
Altun, A. (2022). Siber Suçların Kriminolojik Analizi. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 8(48):91-99.
Arun, Ö. ve Elmas, Ç. (2016). Yaşlılıkta Ayrım: Çağdaş Türkiye’de yerel yönetimleri bekleyen zorluklar. Sosyoloji Dergisi, 36 (2), 351-372.
Assadi, M. (2024). Yeni bir eşitsizlik biçimi olarak dijital yoksulluk. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11 (1), 407-421.
Attewell, P. (2001). Comment: The first and second digital divides. Sociology of Education, 74(3), 252-259. DOI: 10.2307/2673277
Ay, S., Kılıç, T. (2023). Coğrafi dijital uçurum: Türkiye’de dijital dönüşümün kentsel-kırsal, bölgesel ve cinsiyet eşitsizlikleri. Cografya Dergisi, 46, 111-122. https://doi.org/10.26650/JGEOG2023-1169477
Bahadır, M. (2025). Ailenin dönüşen anatomisi: Azalan evlilikler, çoğalan boşanmalar. İçinde M. Ak ve A. O. Közleme (Ed.), Değişen Toplum, Dönüşen Aile (ss. 226–244). Çizgi Kitabevi.
Başcıllar, M., Karataş, M., Pak Güre, M.(2022). Dijital çağda sosyal algoritmalar: Yapay zekâ ve sosyal hizmet. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22 (56), 539-565. DOI:10.21560/spcd.vi.1081060
Baştürk Akça, E. ve Kaya, B. (2016). Toplumsal cinsiyet eşitliği perspektifinden dijital bölünme ve farklı yaklaşımlar, Intermedia International e-Journal, 3(5), 301-319.
Bayzan, Ş., ve Uludaşdemir, D. (2024). Dijital ebeveynlik ve ebeveyn arabuluculuğu. İçinde Ş. Bayzan, A. Gün, ve H. İ. Bülbül (Ed.), Dijitalleşmenin İnsani Boyutu (ss. 33–70). Nobel Akademik Yayıncılık.
Bektaş, A. (2025). Dijital dünyada birincil gruplar: Aile, çocuk ve sosyal etkileşim. İçinde M. Ak ve A. O. Közleme (Ed.), Değişen Toplum, Dönüşen Aile (ss. 121–141). Çizgi Kitabevi.
Brandtweiner, R., Donat, E. ve Kerschbaum, J. (2010). How to become a sophisticated user: a two-dimensional approach to e-literacy. New media & society, 12(5), 813-833. https://doi.org/10.1177/1461444809349577
Castells, M. (2010). The Rise of the Network Society (2nd ed.). Wiley-Blackwell.
Cengiz, G. (2021). Siber suçlar, sosyal medya ve siber etik. İletişim Çalışmaları Dergisi, 7 (3), 407-424.
Çalış Duman, M. (2022). Toplum 5.0: İnsan odaklı dijital dönüşüm. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 82, 309-336. https://doi.org/10.26650/jspc.2022.82.1008072
Çetintaş, F. (2024). Sosyal hizmet uygulamalarında yapay zekâ: Potansiyel, riskler ve etik sorunlar. The Journal of Academic Social Science Studies, 16(Year: 16-Number: 97 (100. Yıl Özel Sayısı)), 315-322.
Çevik, E., ve Toplu, M. (2023). Dijital eşitsizliğin hibrit eğitimdeki yansımaları. Türk Kütüphaneciliği, 37(4), 267-292.
Dasgupta, S. et al (2001). Policy reform, economic growth, and the digital divide: An econometric analysis, World Bank, Development Research Group Working Papers, http://econ.worldbank.org/files/ 1615_wps2567.pdf , Erişim Tarihi: 11.07.2026.
Dikici, E., ve Özdemir, N. E. (2025). Değişen toplum dönüşen aile: Yeni aile türleri üzerine bir değerlendirme. İçinde M. Ak ve A. O. Közleme (Ed.), Değişen Toplum, Dönüşen Aile (ss. 204–225). Çizgi Kitabevi.
DiMaggio, P., Hargittai, E., Celeste, C. ve Shafer, S. (2004). Digital inequality: From unequal access to differentiated use. Social inequality içinde (ss. 355-400). Russell Sage Foundation.
Doğan, E.Ş. & Gündüz, U. (2025). Teknoloji çağında internet ve sosyal medya kaynaklı yeni nesil korkulara ilişkin bir inceleme. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi-IBAD Journal of Social Sciences, (18), 88-116. https://doi.org//10.21733/ibad.1627789
Duran Okur, H. (2025). Dijital çağda ailenin yeniden inşası. İçinde M. Ak ve A. O. Közleme (Ed.), Değişen Toplum, Dönüşen Aile (ss. 164–186). Çizgi Kitabevi.
Fındıklı, R. (2011). Suçların Önlenmesinde Kültürel Değerlerin Rolü. Suç Önleme Sempozyumu. Bursa, 1-6.
Güney, A. (2022). Teknoloji ve Dijitalleşmede Etik Değerler. International Congresses on Education 2022 (pp.61-68). Sakarya, Turkey.
Hargittai, E. (2001). Second-level digital divide: Mapping differences in people's online skills. arXiv preprint cs/0109068.
Helsper, E. J., Van Deursen, A. J. ve Eynon, R. (2015). Tangible outcomes of Internet use: from digital skills to tangible outcomes project report.
IDC (2002): World Times Information Society Index: Measuring the Global Impact of Information Technology and Internet Adoption. International Data Corporation, http://www.idc.com, Erişim Tarihi: 11.07.2026.
Kantar, E. (2023). Kadına yönelik dijital şiddet: Siber zorbalık (Master's thesis, Hitit University (Turkey)).
Karoğlu, A. K., Bal, K., ve Çimşir, E. (2020). Toplum 5.0 sürecinde Türkiye’de eğitimde dijital dönüşüm. Journal of University Research, 3(3), 147-158.
Kaya, İ., ve Mutlu Bayraktar, D. (2021). Türkiye'de yapılan dijital ebeveynlik araştırmalarına yönelik bir içerik analizi çalışması. İnönü University Journal of the Faculty of Education, 22(2), 1046–1082. https://doi.org/10.17679/inuefd.928805
Kurban, S. (2024). Sosyal hizmetin örgütlenmesinde ve politikaların geliştirilmesinde yapay zekâ katkısı ve Türkiye üzerine bir değerlendirme. Yönetim Bilimleri Dergisi, 22(Özel Sayı: Endüstri 4.0 ve Dijitalleşmenin Sosyal Bilimlerde Yansımaları), 1667-1690. https://doi.org/10.35408/comuybd.1514386
Kurtdaş, E. M. (2025). Dijitalleşme ve ailenin dönüşümü. Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Aile Yılı Özel Sayısı, 253-286.
Kültür, A. (2025). Dijital çağda ailenin dönüşümü: Ailede ve ebeveynlikte yeni dinamikler. içinde M. Ak ve A. O. Közleme (Ed.), Değişen Toplum, Dönüşen Aile (ss. 142–163). Çizgi Kitabevi.
Maviş, V. (2021). Ceza Hukuku Boyutuyla Siber Zorbalık. SÜHFD, 29(3), 2455-2500.
Mehmetbeyoğlu, N. (2026). Dijital eşitsizlik ve toplumsal etkileri. Uluslararası Akademik Birikim Dergisi, 9(2).
OECD (2001), Understanding Digital Divide, OECD (Organisation for Economic Co-Operation and Development), Paris.
Özcan, M., ve Keskin, B. (2020). Dijitalizasyon bağlamında sosyal dönüşüm. OPUS International Journal of Society Researches, 16(29), 2214-2229.
Özçelik Baloğlu, Ö. (2023). Teknolojik bir dönüşüm olarak dijitalleşme kavramı ve etkileri. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 13(2), 1189-1210. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1276723
Öztürk, İ., ve Zeybek, B. (2021). Dijitalleşme ve etik sorunlar: Nesnelerin interneti teknolojisini gözetim, gizlilik, güvenlik kapsamında değerlendirme. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 2021(55), 1-15.
Özsoy, D. (2020). Dijital bölünme düzeylerine dair literatür analizi. M. Fiğan & Y. Dede Özdemir (Ed.), Dijital Kültür, Dijital Eşitsizlikler ve Yaşlanma (ss. 11–23). Sivil Toplum Geliştirme Merkezi Derneği.
Quibria, M.G. et al (2003), “Digital divide: determinants and policies with special reference to asia, Journal of Asian Economics, 13, pp. 811-825.
Ragnedda, M. (2017). The third digital divide: A Weberian approach to digital inequalities. Routledge.
Saki, Ş., & Köroğlu, M. A. (2024). Yapay zeka ve dijital teknolojilerin sosyal hizmet uygulamalarında kullanımı üzerine bir araştırma. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences (JOSHAS), 10(2), 149-171.
Selwyn, N. (2021). Education and Technology: Key İssues and Debates. Bloomsbury Publishing.
Şahin, İ. M., ve Mermutlu, M. B. (2022). Dijitalleşme ve topluma etkisi. SSD Journal, 7(32), 123-131.
Tunç, A. (2025). Türk hukukunda çevrimiçi platformların düzenlenmesi ihtiyacı. Adalet Dergisi, (74), 1027-1055.
Van Dijk, J. ve Hacker, K. (2003). The digital divide as a complex and dynamic phenomenon. The Information Society, 19(4), 315-326. https://doi.org/10.1080/01972240309487
Van Dijk, J. A. (2013). A theory of the digital divide. In The digital divide (ss. 49-72). Routledge.
Yanar, G., & Özler Ervüz, F. (2026). Çocukların dijital dünyada kırılganlığı: Dijital bağımlılık ve çevrim içi istismar riskleri üzerine bir kapsam derlemesi. Sosyal Sağlık Dergisi, 2026, 123–142. https://doi.org/10.69514/sosyalsaglik.1907876
Yurttabir, H. H. (2025). Sosyal Hizmet ve Yapay Zekâ. eKitap Projesi, E-Kitap Yayıncılık
Zillien, N., ve Marr, M. (2013). The digital divide in Europe. The Digital Divide içinde (ss. 75-86). Routledge.