Engellilere Yönelik Sosyal Sorunlar

Yazarlar

Nihal Koş
https://orcid.org/0000-0002-1725-8409
Taner Artan

Özet

Engellilik, bireysel bir kısıtlılığın ötesinde; toplumsal, çevresel ve ekonomik koşulların etkileşimiyle üretilen çok boyutlu bir sosyal sorundur. Dünyada yaklaşık 1,3 milyar insan (%16) engellilikle yaşamakta, Türkiye'de ise en az bir engeli olan nüfusun oranı %6,9'a (yaklaşık 4 milyon 876 bin kişi) ulaşmaktadır. Tarihsel süreçte engellilik anlayışı, bireyi “patolojik” bir kusur olarak gören tıbbi modelden, sorunun odağını toplumsal yapıya ve hak ihlallerine kaydıran sosyal ve hak temelli modellere doğru dönüşmüştür. Bu paradigma değişimi, engelli bireyleri pasif birer yardım nesnesi olmaktan çıkarıp kendi kaderini tayin eden hukuki özneler konumuna taşımıştır. Ne var ki mevzuattaki hak temelli vizyona karşın gündelik yaşamda fiili eşitlik sağlanamamıştır. Engelli bireylerin karşılaştığı sorunlar fiziki ve altyapısal kısıtlılıkların yanı sıra; kalıp yargılar, damgalama (stigma) ve sağlamcılık (ableism) ideolojisinden kaynaklanmaktadır. Bu tutumsal engeller eğitimde fırsat eşitsizliği, istihdamda dışlanma, kentsel ve dijital erişilebilirlik kısıtları, sağlık hizmetlerine ulaşımda sistemsel güçlükler biçiminde somutlaşmakta; kronik bir sosyal izolasyona yol açmaktadır. Türkiye'de sosyal yardımlar, bakım hizmetleri, kota temelli istihdam politikaları, kapsayıcı eğitim ve erişilebilirlik düzenlemeleri önemli bir sosyal devlet güvencesi sunmakla birlikte, uygulamadaki denetim ve bütçe aksaklıkları nedeniyle istenen düzeye ulaşılamamıştır. Bu nedenle koruma anlayışından sıyrılıp özerklik, katılım ve sürdürülebilir istihdamı merkeze alan aktif bir yaklaşıma dönüşmesi gerekmektedir.

Referanslar

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2024). “Türkiye geneli verileri”. Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. https://www.aile.gov.tr/media/159360/turkiye-geneli-bilgilendirme-kitapcigi_2024.pdf

Abed, M. G., Abed, L. G., & Shackelford, T. K. (2024). A qualitative, small-sample study of employment challenges for people with disabilities in Saudi Arabia. Healthcare, 12(3), Article 346. https://doi.org/10.3390/healthcare12030346

Aköğretmen, M. (2023). Batı’da engelli emeğinin kısa tarihi: Engellilik modelleri bağlamında bir değerlendirme. HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 12(32), 129–144.

Armstrong, M., Morris, C., Abraham, C., & Tarrant, M. (2017). Interventions utilising contact with people with disabilities to improve children's attitudes towards disability: A systematic review and meta-analysis. Disability and health journal, 10(1), 11-22.

Atteng, C. J., & Osuagwu, C. E. (2021). Social inclusion as a task in the developmental process of persons with visual impairment: Implication for special needs counselling. European Journal of Public Health Studies, 4(1), 12–25. https://doi.org/10.46827/ejphs.v4i1.86

Bevens, W., Stoeckl, S. E., Schueller, S. M., Kim, J., Biblia, S., Chwa, C., ... & Sorkin, D. H. (2024). Loneliness, online learning and student outcomes in college students living with disabilities: Results from the National College Health Assessment Spring 2022. Frontiers in Psychology, 15, Article 1408837. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1408837

Bogart, K. R., & Dunn, D. S. (2019). Ableism special issue introduction. Journal of Social Issues, 75(3), 650–664. https://doi.org/10.1111/josi.12345

Bucuka, Y. (2019). Engelliler, din ve sosyal dışlanma. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(18), 899–930. https://doi.org/10.29029/busbed.581022

Burcu, E. (2023). Engellilik Sosyolojisi Ne Söyler? Neyi Tartışır?: Engellilik Sosyolojisinin Gelişimsel Süreci Üzerine Bir Değerlendirme. In E. Burcu (Ed.), Engellilik sosyolojisi araştırma yazıları (22. 113–155). Siyasal Kitabevi.

Birleşmiş Milletler. (2006). Engelli hakları sözleşmesi [Convention on the Rights of Persons with Disabilities]. Engelliler Konfederasyonu. https://www.engellilerkonfederasyonu.org.tr/wp-content/uploads/2020/04/Birle%C5%9Fmi%C5%9F-Milletler-Engelli-Haklar%C4%B1-S%C3%B6zle%C5%9Fmesi.pdf

Campbell, F. K. (2009). Contours of ableism: The production of disability and abledness. Palgrave Macmillan.

Chan, J., To, H.-P., & Chan, E. (2006). Reconsidering social cohesion: Developing a definition and analytical framework for empirical research. Social Indicators Research, 75(2), 273–302. https://doi.org/10.1007/s11205-005-2118-1

Çaha, H. (2016). Engellilerin toplumsal hayata katılmasına yönelik politikalar: Türkiye, ABD ve Japonya örnekleri. İnsan ve Toplum, 5(10), 123–145.

Dinç, A. (2024, 1 Mayıs). Sağlamcılık nedir, ne değildir? Bianet. https://bianet

Duman, N. A., & Doğanay, G. (2017). Toplumsal dışlanma pratikleri üzerinden Trabzon’da engelli kadınlar. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 20(2), 1–48. https://doi.org/10.18490/sosars.345505

Duru, S. (2026). Engellilerin sosyal sorunları: Sosyal hizmet müdahale düzeyleri bağlamında bir değerlendirme. Sosyal Sağlık Dergisi, 2026, 63–84. https://doi.org/10.69514/sosyalsaglik.1894374

Dünya Sağlık Örgütü. (2011). Dünya engellilik raporu (Çev. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı). Anıl Group Matbaa.

Eraslan, E., & Coşgun, M. (2021). Engellilerin toplumsal entegrasyonunda siyasal temsil üzerine bir deneme: Türkiye özürlüsü ile mutludur partisi. OPUS–Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 17(38), 5764–5790. https://doi.org/10.26466/opus.891666

Erdurak, Y., & Yıldız, R. (2025). Engelli bireylerin toplumsal bütünleşmelerini etkileyen bariyerlere yönelik geliştirdikleri çözümler. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(3), 1–20.

Gersdorff, A., & Sturm, K. (2024). Stoppt ableismus! Diskriminierung erkennen und abbauen. Rohwolt Verlag.

Goffman, E. (1963). Stigma: Notes on the management of spoiled identity. Penguin Books.

Graumann, S., Grüber, K., Nicklas-Faust, J., & Schmidt, S. (Eds.). (2005). Ethik und Behinderung: Ein Paradigmenwechsel. Frankfurt: Campus Verlag.

Hashemi, G., Santos, A. L., Wickenden, M., Kuper, H., Shea, C., & Hameed, S. (2023). Healthcare stakeholders’ perspectives on challenges in the provision of quality primary healthcare for people with disabilities in three regions of Guatemala: A qualitative study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(19), Article 6896. https://doi.org/10.3390/ijerph20196896

Kahraman Güloğlu, F. (2022). Engellilik hakkında kavramsal karmaşanın nedenleri ve Türkiye’deki durum. Toplum ve Sosyal Hizmet, 33(1), 291–315. https://doi.org/10.33417/tsh.989123

Kanter, A. S. (2003). The globalization of disability rights law. Syracuse Journal of International Law and Commerce, 30.

Kara, M. (2025, Mayıs 25). İLKE Vakfı’nca hazırlanan “Toplumun görünümü 2024” ve “Dezavantajlı çalışanlar” raporları yayımlandı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/ayrimcilikhatti/

Kırlar-Can, B. (2022). Evaluation of accommodation establishments' approaches towards disability regarding responsible tourism: Case of Denizli. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 6(1), 301–317. https://doi.org/10.32572/guntad.1062397

Koç, C., & Azhari, A. (2022). The accessibility of barrier-free parks: Cases of Eskişehir and Diyarbakır. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi. https://doi.org/10.21076/vizyoner.902987

Maende, S. O., Godia, P., Mactaggart, I., Davey, C., & Olenja, J. (2024). Factors influencing healthcare access for persons with disabilities in Kakamega County, Kenya during COVID-19: A qualitative study. African Journal of Health Sciences, 36(6), 703–712. https://dx.doi.org/10.4314/ajhs.v36i6.9

Morkoç, N., & Erkoç, B. (2023). Engelliler, yaşlılar ve bilişim erişilebilirliği. Sosyal Politika ve Sosyal Hizmet Çalışmaları Dergisi, 4(2), 248–260. https://doi.org/10.61861/spshcd.1368586

Negash, M. I., & Yadavalli, P. K. (2020). A review of educational, psycho-social, and attitudinal challenges in addressing the needs of students with disabilities in inclusive education. International Journal of Psychosocial Rehabilitation. https://doi.org/10.61841/V24I8/400269

Oliver, M., & Barnes, C. (1998). Disabled people and social policy: From exclusion to inclusion (J. Campling, Dizi Ed.). Longman.

Patel, S., Bouldin, E., Tey, C. S., Govil, N., & Alfonso, K. (2020). Social isolation and loneliness in the hearing‐impaired pediatric population: A scoping review. The Laryngoscope, 131(8), 1869–1875. https://doi.org/10.1002/lary.29312

Pettigrew, T. F. (1998). Intergroup contact theory. Annual Review of Psychology, 49(1), 65-85.

Seyyar, A. (2026). Engelli Araştırmaları Çerçevesinde Yeni Bir Kavram Olarak “Ableizm” ve Türkiye Boyutu. HAK-İŞ Emek ve Toplum Dergisi, Cilt:15, Sayı: 41, ss. 1-30.

Shakespeare, T. (2011). Sakatlık sosyal modeli (F. B. Aydar, Çev.). In D. Bezmez, S. Yardımcı, & Y. Şentürk (Eds.), Sakatlık çalışmaları: Sosyal bilimlerden bakmak (pp. 51–62). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.

Sisti, D. A. (2015). Naturalism and the social model of disability: allied or antithetical?. Journal of medical ethics, 41(7), 553-556.

Smythe, T., Mabhena, T., Murahwi, S., Kujinga, T., Kuper, H., & Rusakaniko, S. (2022). A path toward disability-inclusive health in Zimbabwe Part 1: A qualitative study on access to healthcare. African Journal of Disability, 11, Article 990. https://doi.org/10.4102/ajod.v11i0.990

Şişman, Y. (2012). Özürlülük alanında kullanılan kavramlar üzerine genel bir değerlendirme. Sosyal Politika Çalışmaları, 7(28), 69–85.

Pinto, A. R., Köptcke, L. S., David, R. B., & Kuper, H. (2021). A national accessibility audit of primary health care facilities in Brazil—Are people with disabilities being denied their right to health? International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(6), Article 2953. https://doi.org/10.3390/ijerph18062953

Taşçı, F. (2018). Sosyal politikada dezavantajlı gruplar: Tarih, yaklaşım ve uygulama. Kaknüs Yayınevi.

T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On ikinci kalkınma planı (2024–2028): Engelli hizmetlerinin geliştirilmesi çalışma grubu raporu. Ankara. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Engelli-Hizmetlerinin-Gelistirilmesi-CG-Raporu_01082025.pdf

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK). (2013). Nüfus ve Konut Araştırması (2011). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Nufus-ve-Konut-Arastirmasi-2011-15843

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2005). Engelliler hakkında kanun (Kanun No: 5378). Resmî Gazete, 7 Temmuz 2005 (Sayı: 25868). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5378&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5

UNICEF Innocenti Research Center. (2007). Promoting the right of children with disabilities. http://www.un.org/esa/socdev/unyin/documents/children_disability_rights.pdf

Wolbring, G. (2009). Die konvergenz der governance von wissenschaft und technik mit der governance des „ableism“. TATuP Zeitschrift für Technikfolgenabschätzung in Theorie und Praxis, 18(2), 29–36.

World Health Organization, & World Bank. (2011). World report on disability 2011. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789241564182

WHO, (2023). Disability. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-andhealth.

Yayınlanan

17 Kasım 2026

Lisans

Lisans