Yeni Yoksulluk ve Sosyal Dışlanma

Yazarlar

Sami Kalaycı
https://orcid.org/0000-0002-0981-9595
Beyza Hatipoğlu Erkoç
https://orcid.org/0000-0002-0035-6782

Özet

Yoksulluk, bireylerin, grupların ve toplumların yaşamlarını sürdürebilmek için gerekli olan temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek imkânlardan yoksun kalması olarak tanımlanmaktadır. Dar anlamda yoksulluk, bireylerin veya hanelerin temel ihtiyaçlarını karşılamaya yetecek maddi gelirden yoksun olmasıyla ilişkilendirilirken geniş anlamda yoksulluk, ekonomik yetersizliklerin yanı sıra sosyal, kültürel ve siyasal imkânlara erişimde yaşanan güçlükleri de kapsamaktadır. Küreselleşme, neoliberal ekonomi politikaları, postfordist üretim biçimleri, kentleşme ve tüketim toplumunun yaygınlaşmasıyla birlikte yoksulluğun yapısında meydana gelen dönüşümler, yeni yoksulluk olgusunu gündeme getirmiştir. Yeni yoksulluk, yalnızca gelir yetersizliğiyle sınırlı kalmayıp temel hizmetlere erişimde yaşanan güçlükleri, toplumsal eşitsizlikleri ve sosyal dışlanma süreçlerini içeren çok boyutlu bir olgu olarak değerlendirilmektedir. Sosyal dışlanma kavramı, 1970'li yıllarda gündeme gelmiş, 1974 yılında René Lenoir tarafından toplumdan dışlanan kesimleri tanımlamak amacıyla kullanılmış ve 1980'li yıllarda Avrupa'daki sosyal politika tartışmalarında yaygınlaşmıştır. Sosyal dışlanma, bireylerin veya grupların toplumsal kaynaklara ve imkânlara erişimlerinin sınırlandırılması, sosyal ilişkilerinin zayıflaması ve toplumsal yaşama katılımlarının güçleşmesiyle ortaya çıkmaktadır. İş gücü piyasasından dışlanma, ekonomik, kurumsal, sosyal, kültürel ve mekânsal dışlanma gibi farklı boyutlarda ele alınan bu olgu, aktif ve pasif dışlanma biçimlerinde de değerlendirilmektedir. Yoksulluğun ölçümü görece daha kolayken sosyal dışlanmanın çok boyutlu ve dinamik yapısı, ölçülmesini güçleştirmektedir. Yeni yoksulluk ve sosyal dışlanmanın kesişiminde kadınlar, işsiz bireyler, çalışan yoksullar, yaşlılar, engelli bireyler ve farklı etnik veya kültürel kökenlere sahip gruplar yer almaktadır. Kadınlar, iş gücüne katılım, ücret eşitsizliği, sosyal güvenceye erişim, güvencesiz istihdam ve olumsuz çalışma koşulları nedeniyle sosyal dışlanma riskiyle karşılaşmaktadır. İşsizlik, bireylerin ekonomik kaynaklara erişimini sınırlandırmanın yanı sıra sosyal ilişkilerini, toplumsal rollerini ve yaşam doyumlarını da olumsuz etkileyebilmektedir. Yaşlı bireyler, düşük emekli gelirleri ve sosyal katılımda karşılaştıkları güçlükler nedeniyle temel ihtiyaçlarını karşılamada zorlanırken engelli bireyler, toplumsal yaşama katılımlarını sınırlandıran tutumsal ve yapısal engeller nedeniyle sosyal dışlanmaya maruz kalabilmektedir. Yeni yoksulluk ve sosyal dışlanma, birbirini besleyen ve toplumsal eşitsizlikleri derinleştirebilen iki olgudur. Ekonomik yoksunlukların sosyal dışlanmayla birleşmesi, bireylerin toplumsal kaynaklara erişimini ve sosyal katılımını daha da sınırlandırarak mevcut dezavantajlılık durumlarını artırabilmektedir. Bu doğrultuda toplumsal bütünleşmeyi ve aidiyet duygusunu güçlendiren sosyal politikaların geliştirilmesi, sosyal katılımı destekleyen yerel programların ve dayanışma ağlarının yaygınlaştırılması, ayrımcılık ve damgalamayla mücadele edilmesi önem taşımaktadır. Ayrıca işsizlik ve güvencesiz istihdamla mücadeleye yönelik politikaların güçlendirilmesi, mesleki beceri kazandırma ve işe yerleştirme programlarının uygulanması, çalışan yoksullara yönelik düzenlemelerin geliştirilmesi ve sosyal dışlanmanın çok boyutlu yapısını değerlendirebilecek göstergelerin oluşturulması gerekmektedir. Bu süreçte sosyal hizmet meslek ve disiplininin hak temelli ve güçlendirici yaklaşımlar doğrultusunda etkin bir rol üstlenmesi, yeni yoksulluk ve sosyal dışlanmayla mücadele açısından önem taşımaktadır.

Referanslar

Adaman, F. ve Keyder, Ç. (2007), “Türkiye’nin Büyük Kentlerinin Gecekondu ve Çöküntü Mahal- lelerinde Yaşanan Yoksulluk ve Sosyal Dışlanma”, Tes-İş Dergisi, 01 Haziran, 83-89. https:// www.tes-is.org.tr/assets/pht-file/press/pdf/a054e1a20d.pdf

Amin, S. (1992). Emperyalizm ve Eşitsiz Gelişme. (Çev.: Semih Lim), İstanbul: Kaynak Yayınları. Bauman, Z. (1999). Çalışma Tüketicilik ve Yeni Yoksullar. (Çev.: Ümit Öktem), Sarmal Yayınevi,

1. Baskı.

Bauman, Z. (2014). Modernlik ve Müphemlik. (Çev.: İsmail Türkmen), Ayrıntı Yayınları. Birleşmiş Milletler. (1997). Report On The World Social Situation. New York: United Nations Pub-

lication.

Buğra, A. ve Keyder, Ç. (2006). Sosyal Politika Yazıları. İstanbul: İletişim Yayınları. Byrne, D. (2005). Social Exclusion. London. Open University Press.

Çakır, Ö. (2008). Türkiye’de Kadının Çalışma Yaşamından Dışlanması. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 31, 25-47.

Drewnowski, J. (1977). Poverty: It’s Meaning And Measurement, Development And Change, 8(2), 183-206.

Feng, Z., Jones, K. and Wang, W. W. (2015). An Exploratory Discrete-time Multilevel Analysis of The Effect of Social Support on The Survival of Elderly People in China. Social Science & Medicine, 130, 181–189.

Genç, Y. ve Çat, G. (2013). Engellilerin İstihdamı ve Sosyal İçerme İlişkisi, Akademik İncelemeler Dergisi, 8(1), 363-393.

Genç, Y. ve Dalkılıç, P. (2013). Yaşlıların Sosyal Dışlanma Sendromu ve Toplumsal Beklentileri.

The Journal of Academic Social Science Studies, 6(4), 461-482.

Işık Erol, S. (2012). İşsizliğin Sosyal Dışlanma Üzerindeki Etkisi, Tühis İş Hukuku ve İktisat Der- gisi, 24(3-4-5), 46-70.

İçli, G. (2016). “Sosyal Statü ve Rol Bağlamında Yaşlılık”, (Ed.: Harun Ceylan), Yaşlılık Sosyolojisi, (41-55), Ankara: Nobel Yayıncılık, 1. Baskı.

Kahraman Güloğlu, F. (2022). Engellilik Hakkında Kavramsal Karmaşanın Nedenleri ve Türki- ye’deki Durum. Toplum ve Sosyal Hizmet, 33(1), 291-315.

Kalaycı, S. (2022). “Yoksulluk ve Sosyal Hizmet Uygulamaları”, (Ed.: Ferit İzci, Berfin Göksoy Se- vinçli, Kıvanç Demirci), Sosyo-Ekonomik Boyutlarıyla Yoksulluk Gerçeği, (99-115), Bursa: Ekin Basım Yayım Dağıtım.

Kenyon, S., Lyons, G. and Rafferty, J. (2002). Transport and Social Exclusion: Investigating the Possibility of Promoting Inclusion Through Virtual Mobility. Journal of Transport Geograp- hy, 10, 207–219.

Kesgin, B. (2012). Kamu Sosyal Politikalarında Sosyal Yardım. İstanbul: Açılım Kitap.

Kieselbach, T. (2003). Long-Term Unemployment Among Young People: The Risk of Social Exclu- sion. American Journal of Community Psychology, 32(1/2), 69-76.

Madanipour, A., Shucksmith, M. and Talbot, H. (2015). Concepts of Poverty and Social Exclusion In Europe. Local Economy, 30(7), 721-741.

Marshall, G. (1999). Sosyoloji Sözlüğü. (Çev.: Osman Akınhay, Derya Kömürcü), İstanbul: Bilim ve Sanat Yayınları.

Maximova, S. G., Noyanzina, O. E. and Omelchenko, D. A. (2018). A Model of Social Exclusion of Elderly People in Siberian Region. Advances in Gerontology, 8(1), 58-63.

Pohlan, L. (2019). Unemployment and Social Exclusion. Journal of Economic Behavior and Orga- nization, 164, 273-299.

Rank, M. R., Goode, J. and Maskovsky, J. (2003). Review of The New Poverty Studies: The Eth- nography of Power, Politics, and Impoverished People in the United States, Contemporary Sociology A Journal of Reviews, 32(2), 156–157.

Sahlins, M. (2010). Taş Devri Ekonomisi, (Çev.: Taylan Doğan ve Şirin Özgün), İstanbul: BGST Yayınları.

Saraceno, C. (2002). “Introduction: Exploring Social Assistance Dynamics”, (Ed.: Chiara Sarace- no), Social Assistance Dynamics in Europe National and Local Poverty, (1-34), Bristol: Bristol University Press; The Policy Press.

Sen, A. K. (1999). Development as Freedom. New York: Knoph Press.

Silver, H. (2008).“Culture, Politics and National Discourses of the New Urban Poverty”, (Ed.: Enzo Mingione), Urban Poverty and the Underclass: A Reader, (105-138), John Wiley & Sons, IJURR Studies in Urban and Social Change Book Series.

Şahin, T. (2009). Sosyal Dışlanma ve Yoksulluk İlişkisi. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Genel Müdürlüğü, Uzmanlık Tezi, Mayıs.

Şenses, F. (2002). Küreselleşmenin Öteki Yüzü: Yoksulluk. İstanbul: İletişim Yayınları.

Wang, Z. and Guo, S. (2022). Politics of Poverty Governance: An Introduction. Journal of Chinese Political Science, 27, 205-219.

Yang, Y., Jean Yeung, W.J. and Feng, Q. (2018). Social Exclusion and Cognitive Impairment ‐ A Triple Jeopardy for Chinese Rural Elderly Women. Health & Place, 53, 117‐127.

Yolcuoğlu, İ. (2017). Sosyal Hizmet / Sosyal Çalışma Bilim ve Mesleğine Giriş. İstanbul: Nar Ya- yınevi.

Yayınlanan

17 Kasım 2026

Lisans

Lisans