ARŞİV KAYITLARINDA ANAVARZA
Özet
Anadolu’nun kadim yerleşim alanlarından biri olan ve Adana’nın Kozan ilçesi sınırlarında yer alan Anavarza Antik Kenti, tarih boyunca Asur, Pers, Roma, Bizans ve Memlük gibi pek çok farklı medeniyete ev sahipliği yapmıştır. 1516 Mısır Seferi ile Osmanlı hakimiyetine giren bölge, Ceyhan Nehri ve Savrun Çayı'nın sık sık yaptığı taşkınlar nedeniyle uzun yıllar bataklık ve metruk bir kışlak olarak kalmıştır. 17. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı Devleti atıl durumdaki bu araziyi üretime kazandırmak amacıyla konargöçer aşiretler ile muhacirleri iskân etme girişimlerinde bulunmuş, ancak bu durum vergi ve arazi anlaşmazlıklarına yol açmıştır. 1890’lı yıllardan itibaren ordunun binek hayvanı ihtiyacını karşılamak üzere Çukurova Çiftlikât-ı Hümâyûn-u Askerisi adıyla bir çiftlik kurulmuş, bu alan 1912 yılında Fransız bir şirkete kiralanmış fakat I. Dünya Savaşı'nın çıkmasıyla sözleşme feshedilmiştir. Devlet Arşivleri Başkanlığı kataloglarında Anavarza’nın antik kalıntılarına dair arşiv belgeleri oldukça sınırlı olup mevcut kayıtlar esas olarak yabancıların faaliyetlerini konu almaktadır. Bu belgelerde, 1896 yılında Andreyan isimli Fransız vatandaşının Anavarza Kalesi’ndeki tarihi taş kitabeyi kaçırma girişiminin Yusuf Şevki Efendi tarafından yetkililere ihbar edilmesi ve 1905 yılında Alman araştırmacı Dr. Karl Mihal’e antik harabelerde inceleme yapıp fotoğraf çekme izni verilmesi gibi hususlar öne çıkmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Anavarza'nın Osmanlı idaresindeki idari, iktisadi ve kültürel durumunu arşiv kayıtları ışığında ortaya koymaktadır.
Referanslar
Alpaslan, Erhan, Özdamar Toroshan, (2019), Osmanlı Arşiv Belgelerine Göre Çukurova (Anavarza) Çiftlikât-ı Hümâyûn-u Askerisi, Hiper Yay., İstanbul.
Altay, M. Hâdi, (1965), Adım-Adım Çukurova, Çukurova Turizm Derneği Yay., No. 1, Kemal Matbaası, Adana.
Arslan, Sezer, (2008), Balkan Savaşları Sonrası Rumel’den Türk Göçleri ve Osmanlı Devleti’nde İskânları, Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
Buruk, Hasan, (2016), “Konumu Geçmişi ve Kimliği ile Anavarza”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, C. 6, S. 3, Aralık 2016, ss. 695-710.
(2018), “Anavarza Antik Kentinin Bizans Surları”, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, C. 8, S. 2, Temmuz 2018, ss. 299-311.
(2014), “Gertrude Bell’den Günümüze Fotoğraflarla Anavarza”, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, S. 33, Erzurum, ss. 179-216.
Ekim, Zeynep Emel, (2016-2017), “Osmanlı Devleti’nde Eski Eser Kaçakçılığının Ortaya Çıkışı ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki Eski Eser Kaçakçılığı ile İlgili Bazı Belgeler”, TAÇ, Mimarlık Arkeoloji Kültür Sanat Dergisi, S. 8, ss. 60-64.
Gök, Nagihan, (2006), Adana İli Kozan İlçesi’nde Tarihi Çevre Koruma Önerisi, İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
Halaçoglu, Yusuf, (1979), “Tapu Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis Sancagı”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, S. 32, İstanbul, ss. 819-892.
Kundakçı, Gül E., (1999) “19. Yüzyılda Anadolu Arkeolojisine ve Eskiçağ Tarihine Genel Yaklaşım”, XIII. Türk Tarih Kongresi, Türk Tarih Kurumu Yay., Ankara 4-8 Ekim, C. III, ss. 1083-1094.
Kurt, Mehmet, (2011), “Ovalık Kilikya’da M.Ö. I. Yüzyıl Roma Yönetim Olgusu ve Tarkondimotos Krallığı”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 31, Kütahya, ss. 429-446.
Önder, Mehmet, (1990), “Anadolu’da Eski Eser Kaçakçılığı ve Kültür Soygunu”, Erdem, C. 6, S. 17, Atatürk Kültür Merkezi Yay., Ankara, ss. 481-496.
Özkan, Süleyman, (2004), “Osmanlı Devleti’nde Eski Eser Koleksiyonculuğu”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 19, S. 2, Aralık, ss. 65-86.
Sönmez, Ali, (2012), “Osmanlı Devleti’nde Başarısız Bir Eski Eser Kaçakçılığı Teşebbüsü: Edgar James Banks ve Bismaya Kazısı”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, S. 27, Isparta, ss. 39-50.
Tan, Seda, (2015), Osmanlı Devleti’nde At Yetiştiriciliği (1842-1918), Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Antalya.
Tatar, Özcan, “1692-1698 Yılları Arasındaki Dönemde Anavarza ve Çevresinin İskan Edilmesi Hususunda Yapılan Çalışmalar”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Elazığ 2007, C. 17, S. 1, ss. 315-328.
Unar, Şükrü, (2019), “Osmanlı Devleti’nde Eski Eser Anlayışının Doğuşu ve Gelişimi”, Asya Studies, C. 2, S. 8, ss, 67-75.
Yıldırım, Nurgül, Temizkan, Meltem, (2018), “Seleukoslar Döneminde Antiokheia’da Sosyal ve Kültürel Yaşam Üzerine Analizler”, International Journal of Social Sciences and Education Research, C. 4, S. 4, ss. 645-660.
A.{DVNSMHM. d., 131/855; 132/919; 134/669; 111/85; 130/1126; 131/48; 130/1300; 134/610; AE.SAMD.III, 141/13660; 181/17588; BCA., 30.11.1/247.32.2; BCA., 30.18.1.2/379.240.14; BEO., 1486/111439; BEO., 1538/115284; 3090/231698; 2841/213053; 2479/185879; DH.İD., 11/5; 28/23; 28/23; DH.MKT., 1168/67; 1730/61; 1731/1; 1816/79; 1820/53; 1831/83; 1912/109; 2105/59; 2138/91; 214/36; 2333/58; 2352/92; 2370/51; 2624/45; 2767/36; 484/72; 625/40; 911/81; DH.ŞFR., 342/69; 360/4; HR.TH., 272/105; 317/97; 355/13; 164/1; 330/119; 330/123; I.HR., 391/30; İ..DH., 833/67007; İ..MF., 7/49; MF.MKT., 100/74; 1160/6; 120/84; 156/23; 175/142; 198/21; 312/12; 441/35; 583/18; 993/88; ML.EEM., 788/46; 793/43; 824/25.