ABBASÎLER DÖNEMİNDE ANAVARZA
Özet
Anavarza (Anazarbos veya Aynzarba), Çukurova bölgesinin ortasında yer alan antik ve müstahkem bir kale-şehir olup, Hz. Ömer dönemindeki ilk İslam fetihlerinden itibaren yaklaşık 325 yıl (637-962) boyunca Müslüman hakimiyeti altında kalmıştır. Dört Halife ve Emevîler döneminde Bizans sınırında tampon ve uç (Sugūr) bölgesi işlevi gören şehir, Abbasîler devrinde Halife Harun Reşid ve Horasan asıllı vali Ebû Süleym Ferec Hâdim et-Türkî’nin imar ve iskân politikaları sayesinde Avâsım idari yapısına dahil edilerek yeniden kurulmuş; surları güçlendirilip merkezine büyük bir cami inşa edilmiştir. Abbasîler döneminde kente Arap kabilelerinin yanı sıra Horasan ve Mâverâünnehir bölgesinden getirilen binlerce Türk asker ve ailesi ile Hindistan kökenli Zût topluluğu yerleştirilmiş, böylece 1071 öncesinde yörede ciddi bir Türk ve Müslüman nüfus varlığı oluşmuştur. Arapça konuşulan Anavarza; tıp, hadis, fıkıh ve edebiyat alanında önde gelen bilginlerin, doktorların ve şairlerin yetiştiği önemli bir ilmi ve kültürel merkez haline gelmiştir. Ancak X. yüzyılın ortalarında Abbasî idaresinin zayıflamasıyla birlikte Bizans saldırıları şiddetlenmiş; 962 (h. 351) yılında Bizans İmparatoru Nikefor Fokas komutasındaki 160 bin kişilik ordunun şehri istila edip halkı katletmesi ve şehri yıkmasıyla Anavarza’daki 325 yıllık Müslüman idaresi resmen sona ermiştir.
Referanslar
Adday Şer. Siirt Vakayinamesi: Doğu Süryani Nasturi Kilisesi Tarihi. Çev. Celal Kabadayı. İstanbul: Yaba Yayınları, 2002.
Aksarâyî, Kerimeddin Mahmud b. Muhammed el- (öl. 720/1320). Selçuki Devletleri Tarihi (Müsâmeretü’l-Aḫbâr). Çev. M. Nuri Gençosman. Ankara 1943.
Atalay, Besim, Divân-ı Lügati’t-Türk Tercümesi. 3 cilt. Ankara: TTK Yayınları, 1986.
Avcı, Casim. “Sugūr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 2009. 37/473-474.
Bar Hebraeus, Gregory Ebü’l-Ferec Yuhanna İbnü’l-ʻİbrî (öl. 685/1286). Ebü’l-Ferec Tarihi. Çev. Ömer Rıza Doğrul. 2 cilt. Ankara: TTK Yayınları, 1987.
Başkumandan Simbat Vekâyinâmesi (951-1354). Çev. Hrant D. Andreasyan. y.y. 1946 (fotokopi nüshadır).
Belâzürî, Ahmed b. Yahya Cabir el- (öl. 279/892). Ensâbü’l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkâr-Riyâd Ziriklî. 13 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996; Fütûḥu’l-büldân. Nşr. Ömer Enîs et-Tabbâʻ. Beyrut: Müessesetü’l-Meʻârif, 1987; T. Ülkelerin Fetihi. çev. Mustafa Fayda, İstanbul: Siyer Yayınları, 2013.
Cahen, Claude. Osmanlılar’dan Önce Anadolu‘da Türkler. çev. Yıldız Moran. İstanbul: E Yayınları, 1979.
Câhız, Ebû Osman ʻAmr b. Baḥr el- (öl. 255/859). Hilafet Ordusunun menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri. Çev. Ramazan Şeşen. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1988.
Cevherî, Ebû Nasr İsmâ’îl b. Hammâd el- (öl. 400/1009). es-Sıḥâḥ. Thk. Ahmed Abdulğafûr ‘Attâr, 6 cilt. Beyrut: Dâru’l-ʽİlm li’l-Melâyîn, 1987.
Cöhce, Salim. “Ermenistan’ın Tarihi Coğrafyası ve Ermeniler”. Tarihte Türkler ve Ermeniler İlkçağ & Ortaçağ. Ankara: TTK Yayınları, 2014, 1/1-14.
Çağbayır, Yaşar. Ötüken Türkçe Sözlük. 3 cilt. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2007.
Demirci, Mustafa. “Abbâsiler Döneminde Adana ve Çukurova’nın İskânı ve İslamlaştırılması”. Uluslararası Tarihte Adana ve Çukurova Sempozyumu Bildirileri Kitabı. 17-19 Nisan 2015 Adana. 1 (2016), 309-324.
Demirkent, Işın. “Herakleios”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul 1998, 17/210-215; “Misis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul 2005, 30/178-181.
Ebû Nu‘aym el-İsfehânî, Ahmed b. Abdillah (öl. 430/1038). Ḥilyetü’l-evliyâ. 10 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1996.
Ebü’l-Fidâ, İmâdeddîn İsmail b. Ali (öl. 732/1331). el-Muḫtasar fî Târîḫi’l-Beşer. 4 cilt. Kahire: el-Matbaʻatü’l-Huseyniyyeti’l-Mısrıyye, 1907.
Ergin, Gürkan. Anadolu’da Roma hâkimiyeti direniş ve düzen. İstanbul, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2013.
Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Muhammed b. Ya’kûb el- (öl. 817/1415). el-Kāmûsü’l-Muḥît. Thk. Muhammed Nu’aym el-’Arkasûsî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2005.
Gökhan, İlyas. “Türkiye Selçukluları İle Kilikya Ermenileri Arasındaki Siyasi İlişkiler”. NEÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Nevşehir, 1 (2012), 70-108.
Halîfe b. Hayyât (öl. 240/854-855). Kitâbü’ṭ-ṭabaḳât. Thk. Ekrem Diyâ el-Ömerî. Bağdat: Matbaʻatü’l-ʻÂnî, 1967.
Hatalmış, Ali. Anadolu’nun Fetih ve İslamlaşma Tarihi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020.
Hatîb el-Bağdâdî, Muhammed b. Ali (öl. 463/1071). Târîḫu Bagdâd. Thk. Beşşâr ʻAvvâd Maʻrûf. 8 cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
Himyerî, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdilmünʻim el- (öl. 727/1327). er-Ravżü’l-miʻtâr fî ḫaberi’l-aktâr. Thk. İhsân Abbâs. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1984.
İbn Asâkir, Ali b. el-Hasen b. Hibetullah b. Abdullah ed-Dımaşkī (öl. 571/1175). Târîḫu Medîneti Dımaşk. Thk. Muhibbüddîn Ebû Sa‘îd Ömer b. Garâme el-‘Amravî. 80 cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995-2000.
İbn Fâris, Ebü’l-Huseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ (öl. 395/1004). Muՙcemü’l-lüga. Thk. Züheyr Abdülmuhsin Sultân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1986.
İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyeddin Abdurrahman b. Muhammed (öl. 808/1406), Kitâbu’l- ʻİber ve Divânü’l-Mübtedei ve’l-Haber fî Eyyâmi’l-ʻArab ve’l- ʻAcem ve’l-Berber (Tarîh). Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1408/1996.
İbn Havkal, Ebü’l-Kāsım en-Nisibî. 10. Asırda İslâm Coğrafyası (Sûretü’l-Arz). Çev. Ramazan Şeşen, (İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2014.
İbn Hurdazbih, Ebü’l-Kāsım Ubeydullah b. Abdullah (öl. 300/912). Yollar ve Ülkeler Kitabı (Kitabu’l-Mesâlik ve’l-Memâlik). Çev. Murat Ağarı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.
İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmail b. Şihâbuddîn (öl. 774/1372). el-Bidâye ve’n-nihâye. Thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 21 cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1997-1999, T. Büyük İslâm Tarihi İbn Kesîr. Çev. Mehmet Keskin. 13 cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1994.
İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim (öl. 276/889). Kitâbü’l-Meârif. Beyrut 1970.
İbn Manzûr, Ebü’l-Fażl Muhammed b. Mükerrem (öl. 711/1311). Lisânü’l-ʻArab. 15 cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.; Muḫtasaru Târîḫi Dımaşk. Thk. Rûhiyye en-Nehhâs vd. 31 cilt. Dımaşk 1984.
İbn Saʻîd el-Magribî, Ebü’l-Hasen Ali b. Mûsâ (öl. 685/1336). Kitâbü’l-Cugrâfyâ. Nşr. İsmail el-ʻArabî. Beyrut: Manşûrâtü’l-Mektebi’t-Ticârî, 1970.
İbn Tagriberdî, Ebü’l-Mehâsin Cemaleddin Yusuf b. Tagriberdî (öl. 874/1469). en-Nücûmu’z-Zâhire. Nşr. M. Hüseyin Şemseddin, Beyrut 1992.
İbn Teymiyye, Takıyyüddîn Ahmed b. Abdülhalîm (öl. 728/1328). Câmiʻu’l-Mesâil. Thk. Muhammed Azîz Şems. 8 cilt. Mekke: Dâru Âlemi’l-Fevâid, h.1422-1432.
İbnü’l-‘İmâd, Abdülhay b. Ahmed el-Hanbelî (öl. 1089/1679). Şezerâtü’z-Zeheb fî Aḫbâri men Zeheb. Thk. Abdülkâdir el-Arnaût-Mahmûd el-Arnaût. 11 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986-1993.
İbnü’l-ʽAdîm, Ebü’l-Kasım Kemaleddin Ömer b. Ahmed (öl. 660/1262). Zübdetü’l-Haleb min tarîḫi Haleb. Thk. Süheyl Zekkâr. Dımaşk: Dâru’l-Kütübi’l-ʽArabî, 1997.
İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemaleddin Abdurrahman b. Alî el-Bağdâdî (öl. 597/1201). el-Muntazam fî Tariḫi’l-Ümem ve’l-Mülûk. Thk. Muhammed Abdülkadir Atâ-Mustafa Abdülkadir Atâ. 19 cilt. Beyrut 1992.
İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ebü’l-Hasen (öl. 630-1232). el-Kâmil fi’t-târîḫ. Thk. Ebü’l-Fidâ Abdullah el-Kâdî-Muhammed Yûsuf ed-Dekkâk. 11 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1987-2003, (T. İslâm Tarihi İbnü’l-Esîr el-Kâmil fi’t-Târîh Tercümesi). 12 cilt. İstanbul: Bahar Yayınları, 1986.
İbnü’l-ʻİmâd, Abdülḥay b. Ahmed el-Ḥanbelî (öl. 1089/1679). Şezerâtü’ẕ-ẕeheb fî aḫbâri men ẕeheb. Thk. Abdülḳādir el-Arnaûṭ-Mahmûd el-Arnaûṭ. 11 cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1986-1993.
İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Sirâceddîn Ömer b. el-Muzaffer (öl. 852/1448). Ḫarîdatü’l-ʻAcâib ve Ferîdetü’l-Garâib. Thk. Enver Mahmûd Zennâtî. Kahire: Mektebetü’s-Sekāfeti’d-Dîniyye, 2008.
İdrîsî, Muhammed b. Muhammed b. Abdullah b. İdris el-Hüseynî el- (öl. 560/1165). Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâki’l-Âfâk. Beyrut Dâru ʻÂlemi’l-Kütüb, h. 1406.
İstahrî, Ebû İshak İbrahim b. Muhammed el-Fârisi el-Kerhî (öl. 346/957). el-Mesâlikü’l-Memâlik. Leiden: Matbaʻatü’l-Berîl 1927.
Kalkaşendî, Ebü’l-Abbas Şehâbeddin Ahmed b. Ali b. Ahmed el- (öl. 821/1418). Nihâyetü’l-Ereb fî Maʽrifeti Ensâbi’l-ʻArab. Thk. İbrahim el-Ebyârî. Beyrut 1980.
Subḥu’l-Aʻşâ fî Ṣinâʻati’l-İnşâ. Nşr. Muhammed Hüseyin Şemseddin- Nebil Halid el-Hatib- Seyyid Ali Nabit. Beyrut 1987.
Karaarslan, Nasuhi Ünal. “Hamdânîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 1997, 15/446-447
Kaşgarlı, Mehlika Aktok. Ermeni Tabi Kilikya Baronluğu. Ankara: Proses Yayınları, 1990.
Kazvinî, Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd el- (öl. 682/1283). Âsâru’l-Bilâd ve Ahbâru’l-ʽİbâd. Beyrut: Daru Sadır, ts.
Kudâme b. Ca‘fer, Ebü’l-Ferec el-Kâtib el-Bağdâdî (ö. 337/948). el-Ḫarâc ve ṣınâʻatü’l-Kitâbe. Thk. Muhammed Hüseyn ez-Zebîdî. Bağdat: Dâru’r-Reşîd, 1981.
Küçük, Raşit. “Abdullah b. Mübârek”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul TDV Yayınları, 1988, 1/122-124.
Kütübî, Muhammed b. Şâkir b. Ahmed ed-Dârânî ed-Dımeşkî el- (764/1363). Fevâtü’l-Vefâyât. Thk. İhsan Abbas. 5 cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1983.
Kütük, Abdurrahman. Bir zamanlar Kozan. Adana: Ekrem Matbaası, 2010.
“Anavarza Efsaneleri”, Kozan Sevdası Tarih Kültür Sanat Eğitim ve Edebiyat Dergisi. 2/4 (2008), 38-39.
Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir el- (öl. 355/966). Kitâbü’l-Bed’ ve’t-târîḫ. 6 cilt. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, ts.
Makrîzî, Ebü’l-Abbas Takiyyüddin Ahmed b. Ali b. Abdülkadir el- (öl. 845/1442), es-Sülûk, Kitâbü’s-Süluk li-Maʻrifeti Düveli’l-Mülûk, Nşr. Muhammed Mustafa Ziyâde. 4 cilt. Kahire: Lecnetü’t-Telif ve’t-Terceme, 1970-1973.
Mango, Cyril. Bizans yeni Roma İmparatorluğu. Çev. Gül Çağalı Güven. İstanbul: YKY Yayınları, 2008.
Menbicî, Agapius b. Kostantin. el-Münteḫabu min-Târîḫi’l-Menbicî. Haz. Ömer Abdüsselam et-Tedmurî. Trablus: Dâru’l-Mansûr, 1986.
Morrison, Cécile. Bizans dünyası Doğu Roma İmparatorluğu 330-641. Fransızcadan çev. Aslı Bilge. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2014.
Murtazâ ez-Zebîdî, Ebü’l-Feyż Muhammed b. Muhammed (öl. 1205/1791). Tâcü’l-ʻarûs min cevâhiri’l-Kāmûs. Thk. Komisyon. Kuveyt: et-Türâsü’l-Arabî, 1965-2001.
Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed en- (159/776), Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb, Thk. Müfîd Kumeyha. 33 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 2004.
Ostrogorsky, Georg. Bizans Devleti Tarihi. Çev. Fikret Işıltan. TTK Yayınları. Ankara 2011.
Önder, Ali Tayyar. Türkiye’nin Etnik Yapısı. 16. Baskı. İstanbul: Fark Yayınları, 2007.
Runciman, Steven, Haçlı Seferleri Tarihi. Çev. Fikret Işıltan. Ankara, 1992.
Safedî, Ebû Said Ebü’s-Safâ Salâhaddîn Halîl b. İzzeddin b. Aybeg es- (764/1363), el-Vâfî bi’l-Vefeyât. Thk. Ahmed el-Arnaût, Türkî Mustafâ. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
Sallâbî, Ali Muhammed. ed-Devletü’l-Ümeviyye ʻavâmilü’l-izdihâr ve tedâʻiyâtü’l-inhiyâr. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʻrife, 2008.
Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-(310/922). Târîḫu’t-Taberî. Thk. Muhammed Ebü’l-Fażl İbrahim. 11 cilt. Kahire: Dâru’l-Me’ârif, ts.
Taxier, Charles. Küçük Asya tarihi III, coğrafyası ve arkeolojisi. Çev. Ali Suat. Ankara: Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, 2002.
Tezcan, Mehmet, “İran Armeniası (Pers Armenia)”, Tarihte Türkler ve Ermeniler, c. I, ss. 149-182.
Theophanes Confessor. The Chronicle of Theophanes: an English translation of anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813). With introduction and notes by Harry Turtledove. (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1982.
Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa et- (öl. 279/892). Sünenü’t-Tirmizî. Thk. Ahmed Muhammed Şâkir vdğ. 5 cilt. Kahire: Şirketü Mektebeti ve Matba‘ati Mustafâ el-Bâbî, 1962-1977.
Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2014.
Tutar, Âdem, “XIX. Yüzyılın Sonlarında Kozan Sancağında Müslümanlar ve Gayrimüslimler”, Dini Araştırmalar, Mayıs-Ağustos 2002, c. V, S. 13, ss.149-163.
Urfalı Meteos Vekâyinâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162). Çev. Hrand D. Andreasyan. Notlar Edouard Dulaurer, Mükrimin Halil Yinanç. Ankara: TTK Yayınları, 1987.
Vasiliev, Aleksandr Aleksandroviç. Bizans İmparatorluğu Tarihi. Çev. Arif Müfit Mansel. Ankara, 1943.
Yaʻḳūbî, İbn Vâżıh Ebü’l-Abbâs Ahmed b. İshâk el- (öl. 284/897). Târîḫu’l-Ya’kūbî. Thk. Abdülemîr Mühennâ. 2 cilt. Beyrut: Dâru’l-ʻA’lemî, 2010.
Yaḳūṭ el-Ḥamevî, Şehâbeddin Ebû Abdullah (626/1228). Muʽcemü’l-Büldân, Beyrut: Dâru’s-Sadır, 1977.
Yıldız, Hakkı Dursun. “Avâsım”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
Yılmaz, Saim. “Tarsus’un Müslümanlar Tarafından Fethi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 10/1 (2010), 87-103.
Yiğit, İsmail. “Kınnesrîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), İstanbul: TDV Yayınları, 2002, 25/419-420.
Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz ez- (öl. 748/1348). el-ʻİber fî Haberi men Gaber. Thk. Muhammed es-Saʻîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1985.
Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. Thk. Şu‘ayb el-Arnaût vdğ.. 25 cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1982-1988.
Târîḫu’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîr ve’l-A‘lâm. Thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 53 cilt. Beyrut Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1986-2000.
Zeydan, Corci. İslam Uygarlıkları Tarihi (Târîḫu’t-temedüni’l-İslâmî. Çev. Nejdet Gök. 2. Baskı. İstanbul: İletişim Yayınları, 2015.