ANAVARZA’DAKİ ERMENİ DİNİ MİMARİSİ VE GELENEĞİN İZLERİ
Özet
Adana'nın Kozan ilçesindeki Anavarza Kalesi'nde, 1104 yılında bölgeyi ele geçirip başkent yapan Rupenyan Prens I. Toros ve Ermeni topluluğuna ait I. Toros (Surp Zoravark) Kilisesi, Anonim Şapel ve Parapet Şapel olmak üzere üç dini yapı günümüze ulaşmıştır. 11. yüzyılın ortalarında Kars ve Van çevresindeki Bizans, Arap ve Türk baskıları sebebiyle Kilikya'ya göç eden Ermenilerin inşa ettiği bu eserlerde Doğu Anadolu köklü mimari geleneğinin izleri görülmektedir. Üç nefli bazilikal plana sahip I. Toros Kilisesi, aile fertlerinin hatırası ve kurtuluşu için düzgün kesme taşlarla dolgu duvar tekniğinde inşa edilmiş, kaleyi onaran I. Toros tarafından restore edilmiştir. Bu yapıda asker azizlere veya Aziz Kevork'a ithaf edilen ögeler, istiridye kabuğu motifiyle bezenmiş kapı ve pencere alınlıkları, doğu cephe nişleri, apsisteki "Majestas Domini" freski ve at sırtındaki Aziz Kevork tasviri öne çıkmaktadır. Tek nefli dikdörtgen planlı Anonim Şapel ile surlara bitişik yapılan ve muhtemelen sadece apsis ile bema kısmından oluşan Parapet Şapel ise askerlerin ibadet ihtiyacını karşılayan diğer dini yapılardır. Yapılarda taş köşelerinin kavisli kesilerek kenetlenmesi, kutsal sayılan güney cepheye gösterişli girişler açılması, doğu cephe nişleri ve istiridye motifleri; Ani, Kars ve Van mimari geleneklerinin Kilikya'nın bölgesel etkileriyle harmanlandığını ortaya koymaktadır.
Referanslar
Anili Samuel, 1899 Anili Samuel, Sissouan ou L’Armeono-Cilicie, Description Geographique at Historique, Venis-S. Lazare.
Anili Samuel, 1869 Anili Samuel, “Extrait de La Chronographie de Samuel D’Ani”, in Recueil des Historiens des Croisades. Documents Arméniens, Tome Premier, Paris.
Araveltsi, 1989 Vardan Areveltsi, “The Historical Compilation Vardan Arewelc’i”, (Trans: R. W. Thomson), Dumbarton Oaks Papers, Vol. 43, pp. 125-226.
Armania, 2010 J. Armenia, Armenian Kilikia, XII-XIV Century: Dawn, Splendor and Twilight of a Christian Kingdom in the Near East During the Crusades, CreateSpace Independent Publishing Platform.
Bayram, 2005 F. Bayram, Artvinde’ki Gürcü Manastırlarının Mimarisi, İstanbul.
Bell, 1906 G. L. Bell, “Notes on a Journey Through Cilicia and Lycaonia”, Revue Archéologique, Quatrième Série, T. 7 (Janvier-Juin), 1-29.
Boase, 1978 T. S. R. Boase, “Gazetteer”, in The Cilician Kingdom of Armenia (Ed. T. S. R. Boase), Edinburg-London, 145-185.
Bournoutian, 2011 G. A. Bournoutian, Ermeni Tarihi, Ermeni Halkının Tarihine Kısa Bir Bakış, (Çev. E. Abalıoğlu-O. Kılıçdağı), İstanbul.
Brosset, 1876 M. Brosset, Collection D’historiens Armeniens, II, S.-Petersbourg.
Carr, 1991 A. W. Carr, “Majestas Domini”, The Oxford Dictionary of Byzantium, II, New York-Oxford, 1269-1270.
Chahin, 1987 M. Chahin, The Kingdom of Armenia, New York.
Chamichian, 1827 Father Michael Chamichian, History of Armenia, II, (Trans. J. Avdall), Calcuta.
Davis, 1879 E. J. Davis, Life in Asiatic Turkey. A Journal of Travel in Cilicia (Pedias and Trachea), Isauria, and Parts of Lycaonia And Cappadocia, London.
Der Nersessian, 1962 S. Der Nersessian, “The Kingdom of Cilician Armenia”, in A History of the Crusades, vol. II, (Ed. Kenneth M. Setton), Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Donabedian-Thierry, 1987 P. Donabedian-J. M. Thierry, Les Arts Armeniens, Paris.
Edwards, 1982 R. W. Edwards, “Ecclesiastical Architecture in the Fortifications of Armenian Cilicia”, Dumbarton Oaks Papers, Vol. 36, 155-176.
Edwards, 1983 R. W. Edwards, “Ecclesiastical Architecture in the Fortifications of Armenian Cilicia: Second Report”, Dumbarton Oaks Papers, Vol. 37, 123-146.
Gough, 1952 M. Gough, “Anazarbus”, Anatolian Studies, Vol. 2, 85-150.
Greenwood, 2004 T. Greenwood, “A Corpus of Early Medieval Armenian Inscriptions”, Dumbarton Oaks Papers, Vol. 58, 27-91
Grigoryan, 2005 A. H. Grigoryan, Ermeni Mimarisinde Sembolik Düşünce, Yerevan. Ա. Հ. Գրիգորյան, Խորհրդանշանային մտածողությունը հայկական ճարտարապետության մեջ, Երևան.
Grousset, 2005 R. Grousset, Başlangıcıdan 1071’e Ermenilerin Tarihi (Çev. S. Dolanoğlu), İstanbul.
Hançer, 2016 E. Hançer, “Kilikya Ermeni Prensliği’nin İkinci Başkenti Anavarza”, Adalya, XIX, 283-314.
Hill, 1996 S. Hill, The Early Byzantine Churches of Cilicia and Isauria, Great Britain.
Khalpakhchian, 1961 H. Kh. Khalpakhchian, “Kilikya’daki Ermeni Krallığı’nın Mimarlığı”, Etchmiadzin XI, 45-59 (Ermenice). Խալփախչյան, Հ. Խ. Կիլիկիայի հայկական թագավորության ճարտարապետությունը. Էջմիածին. Պաշտօնական ամսագիր Հայրապետական Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, ԺԸ (ԺԱ). pp. 44-59.
King, 1937 E. H. King, “A journey through Armenian Cilicia”, Journal of The Royal Central Asian Society, 24(2), 234–246.
Langlois, 1854 M. V. Langlois, Rapport sur L’exploration Archeologique de La Cilicie et de La Petite-Armenie, Pendant Les Annees 1852-1853, Paris.
Langlois, 1861 M. V. Langlois, Voyage dans La Cilicie et dans Le Montagnes du Taurus, Paris.
Manandian, 1965 H. A. Manandian, The Trade and Cities of Armenia in Relationto Ancient World Trade, (Trans. N. G. Garsoian), Lisbon.
Maranci, 2018 C. Maranci, “The Great Outdoors: Liturgical Encounters with the Early Medieval Armenian Church”, in Ed. B. Pentcheva, Aural Architecture in Byzantium: Music, Acoustics, and Ritual, New York, 1-27.
Reinach, 1890 T. Reinach, Mithridate Eupator, Roi de Pont, Paris.
Strabo, 1961 Strabo, Geography, Vol. 5 (Translation: H. L. Jones), London.
Strzygowski, 1918 J. Strzygowski, Die Baukunst der Armenier und Europe, Wien.
Texier, 1862 C. Texier, Asie Mineure, Description Geographique, Historique et Archeologique, Paris.
Urfalı Mateos, 2000 Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi (952-1136) ve Papa Grigor’un Zeyli (1136-1162), (Çev. H. D. Andreasyan), Ankara.