Accessibility in Islamic History: The Integration of Persons With Disabilities Into Urban Spaces, Employment and Social Life
Synopsis
Throughout history, the approach toward disability across many civilizations has predominantly been shaped by an exclusionary, stigmatizing, and passivizing perspective. In contrast, Islamic civilization initiated a paradigm shift that decoupled human dignity, legal capacity, and intrinsic worth from physical capabilities. In terms of scope, while this study primarily centers on early Islamic historical practices, it also addresses implementations in subsequent periods where relevant to illustrate historical continuity. The study examines a holistic vision of accessibility that spans from individuals with disabilities gaining access to worship and knowledge via jurisprudential concessions (rukhṣah), to their integration into urban space and social life; and from merit-based employment, commercial participation, and representation in public office, to state-guaranteed income security and institutional care services. Drawing upon this historical experience of Islamic civilization—which placed human dignity and social inclusion at its core—the chapter concludes by discussing policy recommendations that correlate these historical findings with contemporary national and international regulations.
References
Acar, Y. (2013). Saadet Asrı model toplum tecrübesinin engellilere ilişkin kodları. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 13(1), 131–171.
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2009). Bakanlar Kurulu Kararı. Resmi Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2009/07/20090714-1.htm
Akay, İ. (2010). İslam hukukunda engellilerin durumu [Unpublished master's thesis]. Dicle University.
Aktaş, Y. (2023). Selçuklularda engellilerin devlet ve toplumdaki yeri. Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi, (18), 115–146. https://doi.org/10.23897/usad.1319105
Akyüzoğlu, İ. (2020). İslam medeniyetine katkıları açısından engelliler. Bilimname, 2020(41), 67–95. https://doi.org/10.28949/bilimname.542932
Atıf Bey. (2017). Mecelle’nin külli kaideleri (A. Demir, Ed.). SD Yayınevi.
Bozkurt, N. (1993). Dârülkurrâ. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 8, pp. 543–545). TDV Yayınları.
Buhârî, E. (2012). el-Câmiu’s-Sahîh (1st ed., Vols. 1–10). Dârü’t-Tâsil.
Çağlar, S. (2012). Engellilerin erişebilirlik hakkı ve Türkiye’de erişebilirlikleri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 61(2), 541–598.
Çakın, K. (2001). İtbân b. Mâlik. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 23, p. 454). TDV Yayınları.
Çelik, Y. (2017a). Râşid halifeler döneminde askerî sosyal hizmetler. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, 4(8), 375–390.
Çelik, Y. (2017b). Velid b. Abdülmelik döneminde sosyal hizmet uygulamaları. İSTEM, 15(30), 355–369.
Çelik, Y. (2019). Emevî halifesi Ömer b. Abdülazîz’in sosyal hizmet uygulamaları. Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7(14), 616–636. https://doi.org/10.33931/abuifd.630474
Cerrahoğlu, İ. (1988). Abdullah b. Mes‘ûd. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 1, pp. 114–117). TDV Yayınları.
Dönmez, İ. K. (1993). Cünûn. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 8, pp. 125–129). TDV Yayınları.
Ebû Dâvûd, S. es-Sicistânî. (2009). es-Sünen (Vols. 1–5). Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye.
Ebû Dâvûd et-Tayâlisî, S. b. D. (1999). Müsnedi Ebî Dâvûd et-Tayâlisî. Dâru Hicr.
Ebû Yûsuf, Y. b. İ. (n.d.). el-Âsâr. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Emen, H. (2020). Rumeli Bölgesi’nin muhtelif şehirlerindeki engellilerin istatistikleri ve Osmanlıların engellilere yaklaşımı. In A. Aydın, İ. Keskin, & N. Yelçe, Engellilik tarihi yazıları (pp. 317–328). Istanbul University Press. https://doi.org/10.26650/B/AA09.2020.007.19
Erten, Ş., & Aktel, M. (2020). Engellilerin erişebilirlik hakkı: Engelsiz kent yaklaşımı çerçevesinde bir değerlendirme. Süleyman Demirel Üniversitesi Vizyoner Dergisi, 11(28), 898–912. https://doi.org/10.21076/vizyoner.691690
Ertuğay, R. (2022). Özel gereksinimli bireylerle iletişimde Hz. Muhammed’in (sav) örnekliği. İLSAM Akademi Dergisi, 2(2), 293–320.
Eser, M. (2014). Engelli sahabiler. Nesil Yayınları.
Fayda, M. (2016). Hulefâ-yı Râşidîn Devri: Dört Halîfe Dönemi (6th ed.). Kubbealtı.
Güler, Z. (2012). Umeyr b. Adî. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 42, pp. 148–149). TDV Yayınları.
İbn Abdülber, E. en-Nemerî. (1992). el-İstîʿâb fî maʿrifeti’l-ashâb. Dârü’l-ceyl.
İbn Asâkir, E.-K. (1995). Târîhu medîneti Dımaşk (Vols. 1–80). Dârü’l-Fikr.
İbn Hacer, E. el-Askalânî. (1415). el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe (Vols. 1–8). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
İbn Hanbel, A. (2001). el-Müsned (1st ed., Vols. 1–50). Müessesetü’r Risâle.
İbn Sa’d, M. (2001). Kitâbü’t-tabakâti’l-kebîr (Vols. 1–10). Mektebetü’l-Hancî.
İbnü’l-Esîr, E. (1994). Üsdü’l-gâbe fî maʿrifeti’s-sahâbe (Vols. 1–7). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
Kahraman, A. (2018). İslam hukukuna giriş (İslam Hukuku-I) (1st ed.). Bilay Yayınları.
Kandemir, M. Y. (2005). Muâz b. Cebel. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 30, pp. 338–339). TDV Yayınları.
Karagöz, İ. (2005). Âyet ve hadisler ışığında engelliler. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
Kaya, U. (2015). Zihinsel yetersizlikten etkilenmiş çocukların tanılanmasında tanı ölçütlerinin tarihsel gelişim ve değişimi. (1907 yılı tanı ölçütleri ile 2013 yılı DSM-5 tanı ölçütlerinin karşılaştırılması). Hacettepe University Faculty of Health Sciences Journal, 1, 175–191.
Mankan, M. (2019). Erişilebilirlik kavramı ve erişilebilirliğin mevzuatlar açısından değerlendirilmesi [Unpublished master's thesis]. Eskişehir Technical University.
Musayev, İ. (2013). Engelli bireylerin din eğitimi [Unpublished doctoral dissertation]. Bursa Uludağ University.
Müslim, E. el-Kuşeyrî. (1900). el-Câmiu’s-Sahîh (Vols. 1–5). Matbaâ Îsâ el-Bâbî.
Önkal, A. (1991). Amr b. Cemûh. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 3, pp. 82–83). TDV Yayınları.
Özcan, A. (1994). Dilsiz (Tarih). In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 9, pp. 304–305). TDV Yayınları.
Qur’an: Turkish translation and commentary. (n.d.). Diyanet İşleri Başkanlığı.
Sözen, H. (2024). Engellilik modelleri perspektifinde İslam medeniyeti ve diğer toplumlardaki engellilik: Çeşitli kültürlerin bakış açıları. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 9(2), 150–173.
Subaşıoğlu, F., & Atayurt Fenge, Z. Z. (2019). Dünyada ve Türkiye’de görme engellilik: Zaman çizelgesi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 59(1), 595–645. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2019.59.1.31
Sun, S. (2022). İlk üç asırda engelli hadis ravileri ve hadis ilmine katkıları [Unpublished master's thesis]. Kocaeli University.
Suyûtî, C. (n.d.). Câmiu’s-sağîr. Retrieved September 6, 2026, from https://shamela.ws/book/21659/12013.
T. C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2024). Aylık İstatistik Bülteni. http://www.aile.gov.tr/sgbd/istatistik-sayfalari/aylik-istatistik-bulteni/
Tahâvî, E. C. (1994). Şerhu müşkili’l-âsâr. Müessesetü’r Risâle.
Tezcan, M. (2006). Kur’an’ın engellilere yaklaşımı ve İslam’ın engellilere tanıdığı kolaylıklar [Unpublished master's thesis]. Kahramanmaraş Sütçü İmam University.
Tirmizî, E. (1996). es-Sünen (Vols. 1–6). Dârü’l-garbi’l-İslâmî.
United Nations. (2006). Convention on the rights of persons with disabilities. UN Department of Economic and Social Affairs. https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities-articles
World Health Organization. (2023, March 7). Disability. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/disability-and-health
Yediyıldız, B. (2012). Vakıf (Tarih). In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Vol. 42, pp. 479–486). TDV Yayınları.
Zehebî, Ş. (2006). Siyeru a’lâmi’n-nübelâ (Vols. 1–18). Dârü’l-Hadîs.