Antipsikotik İlaçlar ve Cinsel İşlevler

Authors

Veysel Güleç

Synopsis

Bu derlemede, antipsikotik kullanımına bağlı cinsel disfonksiyonun patofizyolojik mekanizmaları, ilaçların risk profilleri ve kanıta dayalı klinik yönetim stratejileri incelenmiştir. Mevcut literatür verileri doğrultusunda, antipsikotiklerin reseptör bağlanma profilleri ve nörotransmitter sistemleri üzerindeki etkileri farmakolojik mekanizmaları açısından sentezlenmiştir. Antipsikotiklerin cinsel disfonksiyona yol açan en temel mekanizması, dopamin D2 reseptör blokajı sonucu gelişen hiperprolaktinemidir. Ayrıca serotonerjik (5-HT2A/5-HT2C), alfa-1 adrenerjik, muskarinik antikolinerjik ve histaminerjik (H1) sistem etkileşimleri de cinsel uyarılma, libido ve orgazm bozukluklarına katkıda bulunmaktadır. İlaçlar cinsel yan etki risklerine göre; risperidon, haloperidol, amisülprid ve paliperidon gibi "prolaktin yükseltici" ajanlar ile aripiprazol, ketiapin, klozapin, ziprasidon ve olanzapin gibi "prolaktin-nötr/düşürücü" ajanlar olarak iki ana gruba ayrılmaktadır. Klinik yönetimde proaktif sorgulama ve psikoeğitimin ardından; doz azaltımı, prolaktin-nötr bir ajana geçiş, aripiprazol augmentasyonu, kabergolin (dopamin agonisti) kullanımı ve erektil disfonksiyon için PDE5 inhibitörleri kanıta dayalı etkin stratejiler olarak öne çıkmaktadır. Antipsikotik ilişkili cinsel disfonksiyonun yönetimi, psikiyatrik stabiliteyi riske atmadan hastanın yaşam kalitesini artırmayı hedefleyen bireyselleştirilmiş tedavi planlarını ve psikiyatri, üroloji, endokrinoloji uzmanlarının katılımını içeren multidisipliner bir iş birliğini gerektirmektedir.

References

Stahl, S. M. (2013). Stahl's essential psychopharmacology: Neuroscientific basis and practical applications (4th ed.). Cambridge University Press.

Baggaley, M. (2008). Sexual dysfunction in schizophrenia: focus on recent evidence. Human psychopharmacology: clinical and experimental, 23(3), 201-209.

Montejo, A. L., Montejo, L., & Navarro-Cremades, F. (2015). Sexual side-effects of antidepressant and antipsychotic drugs. Current opinion in psychiatry, 28(6), 418-423.

Just, M. J. (2015). The influence of atypical antipsychotic drugs on sexual function. Neuropsychiatric disease and treatment, 1655-1661.

Kalkavoura, C. S., Michopoulos, I., Arvanitakis, P., Theodoropoulou, P., Dimopoulou, K., Tzebelikos, E., & Lykouras, L. (2013). Effects of cabergoline on hyperprolactinemia, psychopathology, and sexual functioning in schizophrenic patients. Experimental and Clinical Psychopharmacology, 21(4), 332.

Downing, L., Kim, D. D., Procyshyn, R. M., & Tibbo, P. (2019). Management of sexual adverse effects induced by atypical antipsychotic medication. Journal of Psychiatry and Neuroscience, 44(4), 287-288.

Halbreich, U., & Kahn, L. S. (2003). Hyperprolactinemia and schizophrenia: mechanisms and clinical aspects. Journal of Psychiatric Practice®, 9(5), 344-353.

Montejo, A. L., de Alarcón, R., Prieto, N., Acosta, J. M., Buch, B., & Montejo, L. (2021). Management strategies for antipsychotic-related sexual dysfunction: a clinical approach. Journal of clinical medicine, 10(2), 308.

Montalvo, I., Ortega, L., López, X., Solé, M., Monseny, R., Franch, J., ... & Labad, J. (2013). Changes in prolactin levels and sexual function in young psychotic patients after switching from long-acting injectable risperidone to paliperidone palmitate. International clinical psychopharmacology, 28(1), 46-49.

Wu, T. H., Lin, C. H., Goh, K. K., Chen, C. Y. A., Chen, C. H., Lane, H. Y., & Lu, M. L. (2021). The relationships between hyperprolactinemia, metabolic disturbance, and sexual dysfunction in patients with schizophrenia under olanzapine treatment. Frontiers in Pharmacology, 12, 718800.

Montejo, Á. L., Arango, C., Bernardo, M., Carrasco, J. L., Crespo-Facorro, B., Cruz, J. J., ... & Vieta, E. (2017). Multidisciplinary consensus on the therapeutic recommendations for iatrogenic hyperprolactinemia secondary to antipsychotics. Frontiers in Neuroendocrinology, 45, 25-34.

Allen, K., Baban, A., Munjiza, J., & Pappa, S. (2019). Management of antipsychotic-related sexual dysfunction: systematic review. The Journal of Sexual Medicine, 16(12), 1978-1987.

Published

November 17, 2026

License

License