KİLİKYA ERMENİ DEVLETİ VE PRENSLİK BAŞKENTİ ANAVARZA

Yazarlar

Elmon Hançer

Özet

Bu makale, Kilikya bölgesinde 1080-1375 yılları arasında hüküm süren Kilikya Ermeni Devleti’nin tarihsel gelişimini incelemektedir. Ermenilerin Kilikya bölgesindeki somut varlığı Kral II. Dikran (M.Ö. 95-55) dönemine kadar uzanmaktadır. Bizans İmparatorluğu'nun 10. yüzyılda bölgeyi Araplardan geri alması ve Selçuklu Türklerinin Anadolu’ya ilerleyişi (1064 Ani'nin fethi ve 1071 Malazgirt Savaşı) sonucunda bölgeye kitlesel Ermeni göçleri yaşanmış, Kilikya zamanla bir kolonileşme toprağına dönüşmüştür. 1080 yılında Prens I. Rupen liderliğinde Toros Dağları'nda kurulan prenslik, Prens I. Toros’un antik Anavarza kentini ele geçirip merkez yapması ve ardından Sis’i topraklarına katmasıyla güçlenmiştir. Prens II. Levon, yürüttüğü akılcı diplomasi sayesinde 1198’de Kral I. Levon unvanıyla taç giyerek devleti uluslararası düzeyde tanınan bir krallığa dönüştürmüş ve ülkenin sosyokültürel açıdan en parlak dönemini başlatmıştır. Krallık; Bizans, Haçlılar, Selçuklular ve Moğollarla karmaşık ilişkiler yürütmüş, Kral I. Hetum döneminde Moğollarla barış antlaşması yapılmıştır. Ancak İlhanlı Moğollarının desteğinin zayıflaması ve Mısır Memlûkleri ile Türkmenlerin aralıksız saldırıları neticesinde 1375 yılında başkent Sis’in düşmesiyle krallığın 300 yıllık siyasi varlığı kesin olarak sona ermiştir. Dini merkez olan Katolikosluk makamı ise 1293’te Sis’e taşınmış, 1441’de Eçmiyazin’e nakledilmiş, nihayetinde Beyrut Antilyas’a kadar uzanan tarihsel bir göç süreci izlemiştir.

Referanslar

Acaryan 2002 Acaryan, H. “Giligya”, The History of Armenian Diaspora (Erm.), Erivan, 349-384.

Akşit 1985 Akşit, O. Roma İmparatorluk Tarihi (M.Ö. 27-M.S. 395), İstanbul.

Akurgal 1990 Akurgal, E. Anadolu Uygarlıkları, İstanbul.

Alişan 1885 Alişan, Gh,. Sisuan (Erm.), Venedik.

Alişan 1901-1902 Alişan, Gh., Ermeniname (Erm.) I-III, Venedik.

Altun 1988 Altun, A. Ortaçağ Türk Mimarisinin Anahatları İçin Bir Özet, İstanbul.

Anonim 1995 Küçük Ermeni Ansiklopedisi (Erm.), Yerevan.

Aslanapa 1984 Aslanapa, O., Türk Sanatı I-II, İstanbul.

Bell 1906 Bell, G. L., “Notes on a Journey through Cilicia and Lycaonia”, Révue Archéologique, VI, 1-29.

Boase 1978 Boase, T. S. R., The Cilician Kingdom of Armenia, London.

Bozoyan 2008 Bozoyan, A., “Armenian Political Revival in Cilicia”, Armenian Cilicia, R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), California,67-78.

Bournoutian 2016 Bournoutian, G., Ermeni Tarihi, Ermeni Halkının Tarihine Kısa Bir Bakış, (çev. E. Abadoğlu – Kılıçdağı), İstanbul.

Buyruk 2016 Buyruk, H., “Tarihi Kervan Yolları Kavşağında Bir Kent: Misis” OÜSOBİAD, Ordu, 236-244.

Cahen 2000 Cahen, C., Osmanlılardan Önce Anadolu, İstanbul.,

Chalandon 2005 Chalandon, F., “Les Comnènes: Etudes sur l’empire byzantin aux XIe et XIIe siècles”, I-II, (Erm.) Haçlılar ve Ermeniler, I, Yerevan, 143-191.

De Tyre 1982 De Tyre, G., La Continuation Gulliaume de Tyre (1184-1197), (ed. M. De Morgan), Paris.

Dédéyan 1982 Dédéyan, G., Histoire des Arméniens, Toulouse.

Dédéyan 2008 Dédéyan, G., “The Founding and Coalescence of the Rubenian Principality, 1073- 1129”, R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia (2008) 79-92. California.

Dédéyan 2015 Dédéyan, G. (der.), Ermeni Halkının Tarihi, (çev. Şule Çiltaş), İstanbul.

Der Nersessian 1947 Der Nersessian, S., Armenia and the Byzantine Empire-A Brief Study of Armenian Art and Civilization, Massachusetts.

Der Nersessian 1969 Der Nersessian, S., “The Kingdom of Cilician Armenia”, K. M. Setton (ed.), A History of the Crusades II, Philadelphia, 630-659.

Der Nersessian 1973 Der Nersessian, S., “The Kingdom of Cilician Armenia”, Byzantine and Armenian Studies 1, Louvain, 328-352.

Der Nersessian 2005 Der Nersessian, S., “Kilikya Ermeni Krallığı”, Haçlılar ve Ermeniler, I, L. Ter Petrossian, (ed.), (Erm.) Yerevan, 379-411.

Edwards 1987 Edwards, R. W., The Fortifications of Armenian Cilicia, DOP 23 (1987).

Edwards 2008 Edwards, R. W., “The Role of Military Architecture in Medieval Cilicia: The Triumph of a Non-Urban Strategy”, R. Hovannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, California, 153-244.

Ersan 2007 Ersan, M., Selçuklular Zamanında Anadolu’da Ermeniler, Ankara.

Evans 1999 Evans, H. C., “Imperial Aspirations: Armenian Cilicia and Byzantium in the Thirteenth Century”, (yay. haz. A. Eastmond.), Eastern Approaches to Byzantium, USA, 243-253.

Galstyan 2005 Galstyan, A. G., Ermeni Kaynaklarına Göre Moğollar, İstanbul.

Gordlevski 1988 Gordlevski, V., Anadolu Selçuklu Devleti, (çev. Azer Yaran), İstanbul.

Gough 1952 M. R. Gough, “Anazarbos”, AnatSt., Ankara, 85-150

Grousset 2005 Grousset, R., Başlangıcından 1071’e Ermenilerin Tarihi, Histoire de l’Arménie des origines à 1071. (çev. S. Dolanoğlu), İstanbul.

Grousset Grousset, R., “L’Empire du Levant: Histoire de la Question d’Orient”, (Nouvelle edition revue), Haçlılar ve Ermeniler, I, Ter Petrossian, L., (ed.), (Erm.), Yerevan, 329-360.

Grousset 2005 Grousset, “Histoire des Croisades et du Royaume Franc de Jérusalem”, I-II-III, Haçlılar ve Ermeniler, I, Ter Petrossian, L., (ed.), (Erm.çev.), Yerevan, 193-327.

Halfter 2008 Halfter, P., “Papacy, Catholicosate, and the Kingdom of Cilician Armenia”, bk.: R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia (2008) 111-129.

Hagopyan 2013 H. Hagopyan, Khorenatsi ve Sepeos’a göre Büyük Dikran ve Haygazuniler, Yerevan.

Hançer 2016 Hançer, E., Kilikya Ermeni Prensliği’nin İkinci Başkenti Anavarza”, ADALYA, XIX, Antalya, 281-312.

Hançer 2010 Hançer, E., “On İkinci ve On Üçüncü Yüzyıllarda Kilikya Ermeni Minyatürü Bağlamında Bizans ve Komşu Kültürlerle İlişkiler”, I. Uluslararası Sevgi Gönül Bizans Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler, İstanbul, 89-113.

Harutyunyan 1992 Harutyunyan, V., Ermeni Mimarlığının Tarihi (Erm.) Yerevan.

Hewsen 2008 Hewsen, R. H., “Armenia Maritima: The Historical Geography of Cilicia”, R. G. Hovhannisian – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia, California, 27-66.

Hovhannesyan 1989 M. Hovhannesyan, Ermeni Kilikya Kaleleri ve Kale-kentleri (Erm.), Venedik.

Hovhannisian–Payaslian 2008 Hovhannisian, R. G. – S. Payaslian (ed.), Armenian Cilicia,

İsganyan 1991 İsganyan, IV.-VII. Yüzyıllarda Ermeni-Bizans İlişkileri (Erm.), Yerevan.

Kalusdyan 1978 Kalusdyan, Sh., Evrensel Hıristiyan Azizler (Erm.), Yerevan.

Karaaslan 1997 Karaaslan, N. Ü., “Hamdaniler”, Diyanet İslam Ansiklopedisi XV, İstanbul, 446-447.

Khalpakhchian 1961 Khalpakhchian, H. Kh., “Kilikya’daki Ermeni Krallığı’nın Mimarlığı” (Erm.), XI, Etchmiadzin 45-59.

Khalpakhchian 1979 Khalpakhchian, H. Kh., “Kilikya”, Ermenistan Sovyet Ansiklopedisi, (Erm.), V, 406-428.

Kozan www.kozan.bel.tr/?/tarihi-degerler (erişim tarihi:1.1.2016).

Kütük 2012 Kütük, A., “Manastırın Hikayesi”, Kozan Sevdası Dergisi IV, 4-17.

Matoda 2012 C. Matoda, “Some Considerations on the Armenian Lapidary Lexicon at Anavarza”, Review of Social Sciences of Academy of Sciences of the Armenia (Erm.) 1 (633), Yerevan, 261-266.

Morgan 1947 Morgan, J. De, Histoire du peuple Arménien, 1919, (Erm.), Boston.

Movsisyan 2017 Movsisyan, A., Ermenistan Tarihi, YDÜ, Yerevan.

Mutafian 1988 Mutafian, C., La Cilicie au carrefour des empires II C., Paris.

Mutafian 1993 Mutafian, C., Le Royaume Arménien de Cilicie XIIe-XIVe siècle, Paris.

Mutafian 2001 Mutafian, C., La Cilicie Au Carrefour Des Empires (Erm.), Yerevan.

Oğuz 2004 Oğuz, M., Anadolu’nun Fethi Tütk Ermeni İlişkileri ve Kilise (1018-1923), İstanbul.

Ormanyan 1913 Ormanyan, M., Ermeni Kilisesi (Erm.), I, İstanbul.

Ostrogorsky 1991 Ostrogorsky, G., Bizans Devleti Tarihi, F. Işıltan (çev.) Ankara.

Pasdermadjian 1986 Pasdermadjian, H., Histoire de l’Arménie depuis les origines jusqu’au Traité de Lausanne, Paris.

Payaslian 2007 Payaslian, S., The History of Armenia From The Origins to The Present, New York.

Petrosyan 2007 Ter Petrossian, L., Haçlılar ve Ermeniler, (Erm.), II, Yerevan.

Runciman 2005 Runciman, S., “A History of the Crusades, I-II-III, Haçlılar ve Ermeniler, I, L. Ter Petrossian, (ed.), (Erm.çev.), Yerevan, 361-377.

Sahagyan 2007 Sahagyan, S., “Kilikya Ermeni Devleti XI.-XIV. Yüzyıllar, (Erm.), Kutsal Ermenistan (Armenia Sacra), Yerevan, 315-321.

Seyfeli 2015 Seyfeli, C., Ermeni Kilise Merkezi Ecmiatzin, Konya.

Shakhgyan 2007 Shakhgyan, K., “Kilikya Ermenistanı Mimarlığı”, (Erm.), Kutsal Ermenistan (Armenia Sacra), Yerevan, 322-325.

Smpad 1973 The Armenian Chronicle of The Constable Smpad or of The “Royal Historian”, Byzantine and Armenian Studies 1, Louvain, 353-377.

Strzygowski 1918 Strzygowski, J., Die Baukunst der Armenier und Europa II, Wien.

Texier 1862 Texier, C., L’Univers, histoire et description de tous les peuples, Asie Mineur, Paris.

Umar 1982-1984 Umar, B., Türkiye Halkının İlkçağ Tarihi I-II, İstanbul.

Umar 1993 Umar, B., Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul.

Urfalı Mateos 1987 Urfalı Mateos, Vekayi-Nâme2 (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli 1136-1161, H. Der Andreasyan (çev.), Ankara.

Vosgyan 1957 H. H. Vosgian, Kilikya Manastırları (Erm.) (1957), Viyana.

Wallace – William 1999 Wallace, R. – W. Williams, Tarsuslu Paulus’un Üç Dünyası. (çev. Z.Z. İlkgelen), İstanbul.

Sayfalar

145-162

Yayınlanan

11 Ocak 2022

Lisans

Lisans