BİZANS DÖNEMİ’NDE ANAZARBOS
Özet
Anazarbos (Anavarza), günümüzde Kadirli, Kozan ve Ceyhan ilçelerinin kesişim noktasında bulunan ve tarihsel süreçte birçok devletin hâkimiyetine giren stratejik bir antik kenttir. MS 204/205 yıllarından itibaren metropolis unvanı taşıyan kent, MS 408 yılında İmparator II. Theodosius Dönemi'nde Kilikya Bölgesi'nin bölünmesiyle Cilicia Secunda eyaletinin başkenti olmuştur. MS 304 yılında kentin amfitiyatrosunda üç azizin katledilmesi Anazarbos'u önemli bir Hristiyanlık merkezi haline getirmiş, metropolitleri 5. ve 6. yüzyıllardaki dini konsillere aktif katılım sağlamıştır. Geç Antik Dönemdeki ekonomik büyüme kilise yapımını hızlandırmış, 525 ve 561 yıllarındaki büyük depremler sonrasında kent yeniden imar edilmiştir. Pers, Arap (Ayn Zarba) ve Ermeni Krallığı idareleri altında da kalan kentteki Bizans Dönemi yapıları 1905 yılından itibaren bilim dünyasınca araştırılmaktadır. Yapılan incelemelerde Pagan tapınağı üzerine inşa edilen ve kentin katedrali olduğu düşünülen Havariler Kilisesi, üç azize adandığı tahmin edilen haç planlı Güneybatı Kilisesi, MS 516 tarihli yazıtı ve narteksiyle belirginleşen Kaya Oyma Kilise ile jeofizik yöntemlerle saptanan Aziz Menas Martyrionu dini mimarinin başlıca örnekleridir. Sivil mimari tarafında ise tuğla örgü tekniğiyle MS 6. yüzyıl depremi öncesine tarihlendirilen su kemerleri bulunmaktadır. Değerlendirilen tüm bu Bizans yapıları MS 5. yüzyıl başı ile MS 6. yüzyılın ilk yarısı arasına tarihlendirilmektedir.
Referanslar
Bayliss 2001 Bayliss, R., Provincal Cilicia and the Archaeology of Temple Conversion, Submitted for the Degree of Doctor of Philosophy University of Newcastle upon TyneDepartment of Archaeology.
Bayliss 2004 Bayliss, R., Provincial Cilicia and the Archaeology of Temple Conversion BAR S1281
Bell 1906 Bell, G. L. “Notes On A Journey Through Cılıcıa And Lycaonıa” RArch VII, 1-29.
Demirci 2016 Demirci, M., “Abbasiler Döneminde Adana ve Çukurova’nın İskanı ve İslamlaştırılması” Tarihte Adana ve Çukurova c. 1,309-324.
Engelmann – Niewöhner 2010 Engelmann, I.– Niewöhner, P., “Bauen nach der Krise.
Die Spoliengalerie an der Apsis der Apostelkirche von Anazarbos” Krise und Kult. Vorderer Orient und Nordafrika von Aurelian bis Iustinian
Gough 1952 Gough, M.R.E.,"Anazarbus". Anatolian Studies 2, 85-150.
Gough, 1955 Gough M.R.E.,"Early churches in Cilicia". Byzantinoslavica 16(2), 201-211.
Halaçoğlu 1979 Hallaçoğlu, Y., “Tapu- Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyılın İlk Yarısında Sis(Kozan) Sancağı”, TD XXXXII, 830-832.
Hançer 2016 Hançer, E., “Kilikya Ermeni Prensliği’nin İkinci Başkenti Anavarza” OLBA XIX, 283-314.
Hill 1996 Hill, St., The Early Byzantine Churches of Cilicia and Isauria (Birmingham Byzantine and Ottoman Monographs, 1), Aldershot, Hampshire & Brookfield, Vermont.
Hild – Hellenkemper & Hellenkemper-Salies 1984-1989 Hild. F. –Hellenkemper,
H.&Hellenkemper-Salies, G.,“Kommagene — Kilikien — Isaurien,” RBK 4, 182-356.
Hellenkemper – Hild 1986 Hellenkemper, H. – Hild, F., Neue Forschungen in Kilikien, (Veröffentlichungen der Kommission für die Tabula Imperii Byzantini, Bd. 4) Viyana.
Hild – Hellenkemper 1990. Hild, F. – Hellenkemper, H., Kilikien und Isaurien (Tabula Imperii Byzantini 5). Wien.
Kırkıl 2016 Kırkıl, E., “İslam coğrafyacılarına göre Sugur-Avasım Bölgesi ve Çukurova'da Türkler” 1. Uluslararası Tarihte Adana ve Çukurova Sempozyumu, 17-19 Nisan 2015, 353-360, Adana.
Koch 2007 Koch, G., Erken hıristiyan sanatı : giriş ; Türkiye'deki erken hıristiyanlık dönemi önemli merkezleri ile birlikte, İstanbul.
Koch 2015 Koch, G., Türkiye'deki Geç Antik Dönem Önemli Merkezleri İle Birlikte Erken Hırıstiyan Sanatı, İstanbul.
Langlois 1861. Langlois, Cf. V., Voyage dans la Cilicie et dans les montagnes du Taurus, Paris.
Mayer & Allen 2012 Mayer, W.&Allen, P., The churches of Syrian Antioch (300 – 638 CE). Leuven ; Paris ; Walpole, MA: Peeters.
Mietke 1999 Mietke, G., “Die Apostelkirche von Anazarbos und Syrien”, Olba 2, 227-239.
Mietke 2009 Mitke, G., “Monumentalisierung christlicher Heiliger in Kilikien in frühbyzantinischer Zeit (Erken Hıristiyanlık Dönemi’nde Kilikia’da Kutsal Kişilere Gösterilen Saygı), OLBA VII, 117-140.
Ostrogorsky 2011 Ostrogorsky, G., Bizans Devleti Tarihi, Ankara.
Posamentir – Sayar 2006 Posamentir, R., – Sayar, H. “Anazarbos – ein Zwischenbericht aus der Metropole des Ebenen Kilikien” İstmitt 56,317-357.
Posementir 2011 Posamentir, R., “Anazarbos in Late Antiquity”, in: Archaeology and the cities of Asia Minor in late antiquity, 2011, 205-224.
Ramsay – Bell 1909 Ramsey, W. M. – Bell, G. L. The Thousand and One Churches. London: Hodder and Stoughton.
Tiefenbach 2012 Tiefenbach, H., Anadolu’nun Azizleri, İstanbul.
The chronicle of Theophanes: "Anni mundi" 6095-6305 (A.D. 602-813) trans. Harry Turtledove (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1982).
Ünal – Girginer 2007 Ünal, A., Girginer, S., Kilikya- Çukurova İlk Çağlardan Osmanlılar Dönemine kadar Kilikya’da Tarihi Coğrafya, Tarih ve Arkeoloji, Adana.