Bir Hak Olarak Erişilebilirlik: Evrensel Tasarıma Dayalı Yaşam Alanları ve Kapsayıcılık
Özet
Haklar ve yasal düzenlemeler, kişilerin üyesi oldukları toplumun aktif birer katılımcısı olarak sağlık, eğitim, sosyal hizmetlerden yararlanmasına dayanak oluşturur. Erişilebilirlik ve buna yönelik alınacak önlemlerin kapsayıcı bir yaklaşımla tasarımı önem arz etmektedir. Erişilebilir bir yaşam, bireysel özellikler bağlamında tam ve bağımsız katılımı sağlayacak düzenlemelerle mümkün olmaktadır. Bu noktada hem yasal düzenlemelerin varlığına hem de sosyal kapsayıcılık yönünde toplumsal değişim ve dönüşümlere ihtiyaç duyulmaktadır. Evrensel tasarımın temel amacı, bireyin çevreyle etkileşiminde ortaya çıkabilecek engelleri mümkün olduğunca tasarım aşamasında azaltmaktır. Alanyazına dayalı derleme olarak hazırlanan bu bölümde, erişilebilirlik hakkı, evrensel tasarıma dayalı yaşam alanları, kapsayıcılığın temel ilkeleri bağlamında irdelenmiştir. Erişilebilirlik yalnızca fiziksel alanlarla sınırlı olmayıp; dijital ve iletişimsel erişilebilirliği, eğitim kurumlarından sağlık kuruluşlarına, konutlardan ulaşım sistemlerine, kültürel alanlardan dijital platformlara kadar bütün yaşam alanlarında çeşitliliği dikkate alacak biçimde tasarımı gerektirmektedir. Dolayısıyla evrensel tasarıma dayalı yaşam alanları, erişilebilirliğin teknik boyutunun ötesine geçerek insan hakları, bağımsız yaşam, eşitlik, kapsayıcılık ve tam katılım ilkelerini aynı çerçevede buluşturmaktadır.
Referanslar
Adalet Bakanlığı. (t.y.). Engellilerin haklarına ilişkin sözleşme. https://inhak.adalet.gov.tr/Resimler/Dokuman/2312020100834bm_48.pdf
Adalet Bakanlığı. (t.y.). İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Belgeleri. https://inhak.adalet.gov.tr/Home/BilgiDetay/2
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (t.y). 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun (Kabul Tarihi 1.07.2005 Yayın Tarihi 7.07.2005). https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/kanunlar/engelliler-hakkinda-kanun/
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2016). Engellilerin haklarına ilişkin sözleşme kapsamında engelli hakları ulusal göstergeleri. https://www.ailevecalisma.gov.tr/media/5599/engellilerin-haklarina-iliskin-sozlesme-kapsaminda-engelli-haklari-ulusal-gostergeleri-kitabi-turkce.pdf
AlRawi, J. M., & AlKahtani, M. A. (2022). Universal design for learning for educating students with intellectual disabilities: A systematic review. International Journal of Developmental Disabilities, 68(6), 800–808. https://doi.org/10.1080/20473869.2021.1900505
Birleşmiş Milletler. (t.y.). Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları. https://turkiye.un.org/tr/sdgs
Birleşmiş Milletler. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities. https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities-crpd
Birleşmiş Milletler (2026). UNDIS 2.0 United Nations Disability Inclusion Strategy. https://www.un.org/en/content/disabilitystrategy/
CAST. (2024). About universal design for learning. https://www.cast.org/impact/universal-design-for-learning-udl
Centre for Excellence in Universal Design (t.y.). About Universal Design https://universaldesign.ie/about-universal-design
Centre for Excellence in Universal Design (t.y). The 7 principles of Universal Design. https://universaldesign.ie/about-universal-design/the-7-principles
Centre for Excellence in Universal Design (t.y). Universal Design Approach. https://universaldesign.ie/about-universal-design/universal-design-approach
Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği (2013). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=18614&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
European Agency for Special Needs and Inclusive Education. (2017). Raising the achievement of all learners: A resource to support self-review. https://www.european-agency.org/resources/publications/raising-achievement-all-learners-self-review
European Parliament (2025). Access to culture for people with disabilities and people living in rural, remote and disadvantaged areas https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2025)777933
Grangaard S.(2024). Better late than never – universal design in disability policies. In: Universal Design 2024: Shaping a Sustainable, Equitable and Resilient Future for All: Proceedings of the Seventh International Conference on Universal Design (UD2024), Oslo, Norway, 20-22 November 2024. SAGE Publications;10-17. https://doi.org/10.3233/SHTI240977
Hayırsever, F., Orhan, Ü. G., Gel, M., & Seis, A. (2025). Evrensel tasarıma dayalı öğrenme modeli’nin ortaokul kademesinde uygulanmasının öğretmen ve öğrencilerin deneyimlerine göre değerlendirilmesi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 23(1), 1114-1153. https://doi.org/10.37217/tebd.1538724
Heylighen, A., Schijlen, J., Van der Linden, V., Meulenijzer, D., & Vermeersch, P. W. (2016). Socially innovating architectural design practice by mobilising disability experience. An exploratory study. Architectural Engineering and Design Management, 12(4), 253–265. https://doi.org/10.1080/17452007.2016.1172197
Kaplan, G. ve Aksoy, V. (2019). Özel eğitim kurumlarının fiziksel koşullarının evrensel tasarım ilkeleri doğrultusunda incelenmesi: Eskişehir örneği. Yaşadıkça Eğitim, 33(2), 169-186. https://doi.org/10.33308/26674874.2019332126
Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği. Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180707-8.htm
Millî Eğitim Bakanlığı. (2026). Özel eğitim ihtiyacı olan öğrenci sayıları: Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğüne bağlı istatistikler. https://orgm.meb.gov.tr/www/ozel-egitim-genel-mudurlugumuze-bagli-okullardaki-istatistikler/icerik/3148 (7 Eylül 2026 Tarihli yayınlanan veriler Erişim Tarihi 13 Eylül 2026)
OECD (2022). The Culture Fix: Creative People, Places and Industries, Local Economic and Employment Development (LEED), OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/991bb520-en
OECD (2025), Reducing Inequalities by Investing in Early Childhood Education and Care, Starting Strong, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/b78f8b25-en
Rakap, S. (2022). Kapsayıcı eğitim. M. A. Y. Saraç (Ed.), TÜBİTAK Bilim Yayınları Sosyal Bilimler Ansiklopedisi (Cilt 2, s. 335). TÜBİTAK Bilim Yayınları.Erişim Adresi https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/kapsayici_egitim
Türk Dil Kurumu. (t.y.). Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr/
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası (1982). Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2709.pdf
Türkiye Cumhuriyeti 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun (2005). Mevzuat Bilgi Sistemi https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5378&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı (t.y.). Birleşmiş Milletler. https://www.mfa.gov.tr/insan-haklari-ve-birlesmis-milletler.tr.mfa
UNESCO. (1994). The Salamanca statement and framework for action on special needs education. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000098427.locale=en
UNESCO (t.y.). Inclusion in early childhood education. https://www.unesco.org/en/query-list/i/inclusion-early-childhood-education
United Nation (t.y.). İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi-Universal Declaration of Human Rights- Turkish. https://www.ohchr.org/en/human-rights/universal-declaration/translations/turkish-turkce
UNICEF (2017). Creating a fair chance for children with disabilities through inclusive education. https://www.unicef.org/turkiye/en/press-releases/creating-fair-chance-children-disabilities-through-inclusive-education
UNICEF (t.y). The formative early years of a child’s life demand a nurturing environment and attentive care. https://data.unicef.org/topic/early-childhood-development/overview/
World Health Organization. (2022). Global report on health equity for persons with disabilities. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240063600
