Disability and Accessibility: A Philosophical Perspective

Yazarlar

Tuğba Torun
https://orcid.org/0000-0001-6395-8855

Özet

This study examines the phenomenon of disability within a comprehensive framework that integrates the intellectual heritage of philosophy with the perspective of Islamic sciences. Grounded in the broader inquiry entitled Disability from the Perspective of Islamic Sciences: Nature, Accessibility, and Proposed Solutions, this article focuses on the section Disability and Accessibility: A Philosophical Perspective to establish a robust theoretical foundation for understanding justice, human dignity, and accessibility. Redefining disability beyond a strictly medical or biological condition, the study conceptualizes it as a multifaceted individual, social, ethical, and ontological reality. Historically, Western philosophical tradition—from Ancient Greece to the Middle Ages—often viewed bodily perfection and aesthetic completeness as essential criteria for social status, moral worth, and political participation, thereby marginalizing individuals with disabilities as ontologically deficient. By juxtaposing these historical perspectives with contemporary theories of justice and accessibility, this paper situated the distinctive moral and legal approaches of Islamic sciences within a universal field of discourse, proposing normative grounds to address systemic barriers and foster social inclusion.

Referanslar

Akay, İ. (2010). İslam hukukunda engellilerin durumu. (Master's thesis, Dicle Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi. yok.gov.tr

Aköğretmen, M. (2023). Batı’da engelli emeğinin kısa tarihi: Engellilik modelleri bağlamında bir değerlendirme, HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi, 12(32), 129-144.

Akpınar, S. (2025). İbn Sina’nın “nefs” teorisinin modern psikoloji açısından değerlendirilmesi. Çekmece Sosyal Bilimler Dergisi, 13(26), 7-16.

Akyol, A. (2013). İslam ahlak felsefesinde değerler eğitimi: İbn Miskeveyh merkezli bir okuma,

Muhafazakar Düşünce, 9(36), 41-66.

Akyol, E. (2015). Üzüntüyü yenmenin çareleri -Kindi merkezli bir inceleme-. (Master's thesis, Hitit Üniversitesi). YÖK Tez Merkezi. yok.gov.tr.

Aristoteles. (1975). Politika. trans. Mete Tuncay. İstanbul: Remzi Kitabevi.

Az, M. A. (2023). İbn Sina’nın uçan adam nazariyesi bağlamında nefsin benlik bilinci. Eskiyeni, (51), 1045-1073.

Barnes, C. (1991). Disabled people in Britain and discrimination: a case for anti-discrimination legislation. London: Hurst & Co Publishers.

Birleşmiş Milletler. (1948). İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi. https://www.un.org/tr/about-us/universal-declaration-of-human-rights

Blanks, A. B. ve Smith, J. D. (2009). Multiculturalism, Religion, and Disability: Implications for Special Education Practitioners. Education And Training in Developmental Disabilities, 44(3), 295-303.

Çağrıcı, M. (2011). Tehzîbü’l-Ahlâk, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tehzibul-ahlak (31.08.2026).

Çağrıcı, M. (2014). Kindi'nin Def'u'l-Ahzan Adlı Risalesi, Kaynakları ve Tesirleri. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (7-10), 220-241. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruifd/article/183839 (31.08.2026).

Çetin, B. I. (2016, Özel Sayı). Antik çağdan sanayi devrimi’ne Batı dünyasında engellilik tarihi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(36), 167-184.

Demircioğlu, M. (2010). Üretim sürecinde sakat emeği. İstanbul: Kibele Yayınları.

Demirel, D. (2014). Farabi’nin ideal devleti: Erdemli şehir. Niğde Üniversitesi İİBF Dergisi, 7(1), 358-369.

Doğan, M. (2018). İbn Sina metafiziğinde nefs-beden düalizmi üzerine bir zihin felsefesi değerlendirmesi. İlahiyat tetkikleri dergisi, (49), 161-184.

Dolmage, J. T. (2017). Academic Ableism: Disability and Higher Education. America: University of Michigan Press.

Durusoy, A. (2012). İbn Sina Felsefesinde İnsan ve Alemdeki Yeri (Nefs, Akıl ve Ruh). İstanbul: İFAV Yayınları.

Engelliler Hakkında (Law No: 5378). (2005, 7 July). T.C. Resmî Gazete (No: 25868).

Erdoğan, M. (1990). Farabi’nin siyaset felsefesi üstüne. Türkiye Günlüğü, (11), 72-80.

https://makale.isam.org.tr/handle/123456789/347750

Gray, D. B., Gould, M., Bickenbach, J. E. (2003). Environmental Barriers and Disability. Journal of Architectural and Planning Research, 20(1), 29-37.

Güneş, D. Ve İşbilen, E. Ş. (2026). Kalos kagathos, the Ideal Body, Education, and Exclusion in Ancient Greece: a Reading Through Goffman, Plato and Aristotle. Türkish History of Education Review TURKHER, 1(1), 77-95. https://doi.org/10.71350/turkher.5

Hafız, M. (2017). Farabi’nin siyaset felsefesi. Doğu’dan Batı’ya Düşünce Serüveni, İslam Düşüncesinin Altın Çağı içinde. ed. Abdullah Kahraman. (Volume 5, pp. 683-698), İstanbul: İnsan Yayınları.

Işık, A. ve Yalçın, C. E. (2025). Kant düşüncesinde hukuk, devlet ve insan haklarının felsefi temelleri. Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi AndHD, 11(1), 185-202.

İbn Miskeveyh. (2017). Ahlak Eğitimi, Tehzibü’l-Ahlak. trans. A. Şener, İ. Kayaoğlu, C. Tunç. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.

Kandemir, S. (2017). “Tehzibü’l-Ahlak eserlerinin ahlak eğitimi açısından değerlendirilmesi. Marife Dini Araştırmalar Dergisi, 17(2), 237-256.

Kant, I. (2005). Fundamental Principles of the Metaphysics of Morals. trans. T. K. Abbott. New York: Dover Publications.

Kant, I. (2008). The Metaphysics of Morality. A. Diem, D. Lane (Eds.). Amerika Birleşik Devletleri: The MSAC Philosophy Groups.

Kant, I. (2019). Groundwork of the Metaphysics of Morals. trans. C. Bennett, J. Saunders ve R. Stern, Oxford: Oxford University Press.

Karagöz, İ. (2003). Kur’an’ın engellilere yaklaşımı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.

Karakaya, M. M. (2018). Kindi’de nef, beden ve kötülük. Diyanet İlmi Dergi, 54(2), 109-124.

Kato, Y. ve Schönrich, G. (Eds.). (2019). Introduction. Kant’s Concept of Dignity. Berlin: De Gruyter.

Kaya, İ. (2002). Kindî, Ya‘kūb b. İshak. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kindi-yakub-b-ishak#1 (31.08.2026).

Kaya, M. (1995). Farabi. TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 (31.08.2026).

Kızgut, R. (2024). Antik Yunan toplumunda engelli olmak. Amisos, 9(Special Issue ‘Prof. Dr. Ergin Ayan’a Armağan), 89-94. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4064374

Kindi. (2022). Üzünütüden Kurtulma Yolları. trans. M. Çağrıcı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.

Knoll, M. (2022). Teleology in Aristotle's Practical Philosophy. Aither 28, 4-29. https://www.academia.edu/104197571/Teleology_in_Aristotles_Practical_Philosophy

Kumaş, A. (2018). İslâm Engelliler Hukuku. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı.

Kutsal Kitap Yeni Çeviri. (2001). Levililer. https://kutsalkitap.info.tr/?q=Levililer+21

Mace, R. L., Hardie, G. J., & Place, J. P. (1991). Accessible environments: Toward universal design. USA: North Carolina State University.

Makarevičs, V., Iliško, D. (2021). The Concept Of An Ideal Person In Works Of Arıstotle. Socıety, Integration, Education, 4, 150-159.

Marini, I. (2017). The History of Treatment Toward People with Disabilities. Glover-Graf, N. M., Millington, M. J. (Eds.), In Psychosocial Aspects of Disability: Insider Perspectives and Strategies for Counselors. (2nd edition, pp. 3-27), New York: Springer Publishing.

McCrea, D. E. (2017). Creating a More Accessible Environment for Our Users with Disabilities: Responding to an Office for Civil Rights Complaint. Archival Issues, 38(1), 7-18.

Merriam, G. (2009). Rehabilitating Aristotle: A Virtue Ethics Approach to Disability and Human Flourishing. Ralston, D., Ho, J. (Eds.), Philosophical Reflections on Disability içinde. (pp. 133-151), Dordrecht: Springer. https://doi.org/10.1007/978-90-481-2477-0_8

Mulgan, R. (1990). Aristotle and the Value of Political Participation. Sage Journals 18(2), 195-215.

Oliver, M. (1990). The politics of disablement. London: Macmillan Education.

Pakkan, C. S. (2021). Sosyal model çerçevesinde engelli erişilebilirliğinin Türkiye’deki yasal ve somut durumu. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 21(1), 1-21.

Pangaliyeva, Z., Akosman, B. G. (2023). Ötekileştirilmiş beden ya da engelliler: Sosyolojik bir değerlendirme”. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 51, 225-241.

Pattabanoğlu, F. Z. (2015). Seneca ve Kindî’nin insan ve ahlâk anlayışı üzerine mukayeseli bir çalışma. Felsefe Dünyası, (62), 174-207.

Platon. (1962). Devlet. çev. S. Eyüboğlu ve M. A. Cimcoz. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Rawls, J. (1985). Justice as Fairness: Political not Metaphysical. Philosophy Public Affairs, 14(3), 223-251.

Rawls, J. (2001). Justice As Fairness, A Restatement. Erin Kelly (Ed.), London: Harward University Press.

Rawls, J. (2003). A Theory of Justice. Cambridge: Harward University Press.

Reid, H. L. (2022). A Gentleman or a Philosopher?: Xenophon vs. Aristotle on Kalokagathia. D. Konstan & D. Sider (Eds.), In Philodorema: Essays in Greek and Roman Philosophy in Honor of Phillip Mitsis (pp. 121–134), Parnassos Press – Fonte Aretusa. https://doi.org/10.2307/j.ctv2fjwpqn.9

Robb, R. (2018). Disability Friendly Virtue Ethics. (Unpublished master's thesis). Repository Institue and Carleton Üniversitesi.

Sancaklı, S. (2006). Hz. Peygamberin engellilere karşı bakış açısının tespiti. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6(2), 37-72.

Satın, M. M. (t.y.). Farabi’nin toplum anlayışı.

https://www.scribd.com/document/1030288440/Farabi-de-Toplum-Anlayi%C5%9Fi

Sendi, R., Kerbler-Kefo, B. (2009). Disabled People and Accessibility: How Successful is Slovenia in the Elimination and Prevention of Built-Environment and Communication Barriers? Urbani Izziv, 20(1), 123-140.

Sensen, O. (2011). Kant on Human Dignity. Berlin: De Gruyter.

Sezgül, İ. (2008). Farabi’nin Siyaset Felsefesi. Felsefe Dünyası, (47), 198-205.

Stainton, T. (2001). Reason and value: the thought of Plato and Aristotle and the construction of intellectual disability. Mental Retardation Journal 39(6), 452-460.

Stein, M. A. (2007). Disability Human Rights. California Law Review 95(1), 75-121. http://www.jstor.org/stable/20439088

Taşçı, F. (2018). Sosyal politikada dezavantajlı gruplar: Tarih, yaklaşım ve uygulama. İstanbul: Kaknüs Yayınları.

Tezcan, M. (2007). Kur’an’ın bedensel engellilere yaklaşımı. KSÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 10, 137-186.

Turan, R. (2019). İbn Miskeveyh’in nefs anlayışı. tasavvur-tekirdağ ilahiyat dergisi, 5(1), 203-219.

United Nations. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities (CRPD). Article 9 & 30. https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/article-9-accessibility; https://social.desa.un.org/issues/disability/crpd/article-30-participation-in-cultural-life-recreation-leisure-and-sport.

Voice, P. (2011). Rawls Explained: From Fairness to Utopia. Chicago: Open Court.

Vural, M. (2019). İslâm felsefesi tarihi İslâm düşüncesinin tarihsel seyri. Ankara: Elis Yayınları.

Williams, S. M. (Ed.). (2020). “Introduction”. In Disability in Medieval Christian Philosophy and Theology. (1-23), New York: Routledge.

World Health Organization. (2001). International classification of functioning, disability and health (ICF). https://www.who.int/standards/classifications/international-classification-of-functioning-disability-and-health

Yayınlanan

18 Kasım 2026

Lisans

Lisans