Zootekni Alanında Etik Yaklaşımlar ve Ulusal–Uluslararası Mevzuat Çerçevesinde Mesleki Sorumluluklar
Özet
Zootekni, hayvanların biyolojik ve çevresel gereksinimlerini dikkate alarak yetiştirme, besleme, ıslah ve verimlilik süreçlerini geliştirmeyi amaçlayan bir bilim dalıdır. Geçmişte daha çok üretim artışı ve ekonomik verimlilik ekseninde şekillenen bu alan, günümüzde hayvan refahı, çevresel sürdürülebilirlik, insan sağlığı ve toplumsal sorumluluk gibi unsurları da kapsayan daha geniş bir çerçeveye oturmaktadır. Bu değişim, zootekni uygulamalarının yalnızca teknik ve ekonomik ölçütlerle değil, aynı zamanda etik ilkeler ve ulusal–uluslararası düzenlemeler ışığında yürütülmesini gerekli kılmaktadır. Bu bölümde zootekni alanındaki etik yaklaşımlar; hayvan refahı, bilimsel dürüstlük ve mesleki sorumluluklar çerçevesinde bütüncül bir bakışla ele alınmıştır. Beş Özgürlük İlkesi ve 3R yaklaşımı, hayvan refahının sağlanmasında temel dayanakları oluştururken; etik kurul süreçleri ve yayın etiği ilkeleri bilimsel çalışmaların güvenilirliğini güçlendirmektedir. Türkiye ile Avrupa Birliği mevzuatı ise zootekni uygulamalarının etik standartlara uygun biçimde yürütülmesine yön veren önemli bir yasal zemin sunmaktadır. Sonuç olarak, etik ilkelere dayalı bir zootekni anlayışı; hayvan refahının korunması, çevresel etkilerin azaltılması, bilimsel dürüstlüğün sağlanması ve mesleğin toplumsal güvenilirliğinin artırılması açısından kritik bir öneme sahiptir.
Referanslar
Singer, P. (2013). Practical ethics (3rd ed.). Cambridge University Press.
Fraser, D. (2020). Understanding animal welfare: The science in its cultural context. Wiley-Blackwell.
Dawkins, M. S. (2021). Animal welfare and the paradox of animal consciousness. Frontiers in Veterinary Science, 8, 639574. https://doi.org/10.3389/fvets.2021.639574.
Resnik, D. B. (2020). The ethics of science: An introduction (2nd ed.). Routledge.
Steneck, N. H. (2007). Introduction to the responsible conduct of research. Office of Research Integrity.
Arpas, A. (2020). Bilimsel araştırma ve yayın etiği. Nobel Akademik Yayıncılık.
FAWC. (1992). Farm animal welfare council: Five freedoms. Ministry of Agriculture, Fisheries and Food.
European Commission. (2020). Animal welfare: Supporting rules and standards. Publications Office of the European Union.
Flecknell, P. (2018). Laboratory animal anaesthesia (4th ed.). Academic Press.
Russell, W. M. S., & Burch, R. L. (1959). The principles of humane experimental technique. London: Methuen.
European Union (2010). Directive 2010/63 EU of the European Parliament and of the Council of 22 September 2010 on the protection of animals used for scienificpurposes. Official Journal of the European Ünion L276,33-79.
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2018). Sustainable livestock development for food security. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
Godfray, H. C. J., Aveyard, P., Garnett, T., Hall, J. W., Key, T. J., Lorimer, J., Pierrehumbert, R. T., Scarborough, P., Springmann, M., & Jebb, S. A. (2018). Meat consumption, health, and the environment. Science, 361(6399), eaam5324. https://doi.org/10.1126/science.aam5324.
Resmî Gazete. (2004). 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu.
Resmî Gazete. (2010). Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (Kanun No: 5996). T.C. Resmî Gazete, Sayı: 27610.
.Resmî Gazete. (2014). Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik.
Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği. (2011, 29 Aralık). Resmî Gazete (Sayı: 28157).
European Food Safety Authority (EFSA), Anastassiadou, M., Brancato, A., Carrasco Cabrera, L., Ferreira, L., Greco, L., ... & Verani, A. (2019). Pesticide Residue Intake Model‐EFSA PRIM o revision 3.1: (update of EFSA PRIM o revision 3) (Vol. 16, No. 3, p. 1605E).
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2020). The State of Food Security and Nutrition in the World 2020: Transforming food systems for affordable healthy diets. FAO.
Broom, D. M. (2017). Animal welfare in the context of sustainable agriculture. Cambridge University Press.
Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). (2019). Animal welfare and livestock production systems. FAO Animal Production and Health Guidelines.
BeauchFamp, T. L., & Childress, J. F. (2019). Principles of biomedical ethics (8th ed.). Oxford University Press.
Bentham, J. (2007). An introduction to the principles of morals and legislation (Original work published 1789). Dover Publications.
HADMEK. (2021). Hayvan deneyleri merkezi etik kurulu uygulama rehberi. Tarım ve Orman Bakanlığı.
Tarım ve Orman Bakanlığı. (2014). Hayvan deneyleri etik kurullarının çalışma usul ve esaslarına dair yönetmelik. T.C. Resmî Gazete.
European Animal Research Association (EARA). (2025). EU regulations on animal research. EARA
European Parliament. (2010). Directive 2010/63/EU on the protection of animals used for scientific purposes. Official Journal of the European Union, L276, 33–79.
National Research Council. (2011). Guide for the care and use of laboratory animals (8th ed.). National Academies Press.
Percie du Sert, N., Hurst, V., Ahluwalia, A., et al. (2020). The ARRIVE guidelines 2.0: Updated guidelines for reporting animal research. PLoS Biology, 18(7), e3000410. https://doi.org/10.1371/journal.pbio.3000410.
Festing, M. F. W., & Wilkinson, R. (2007). The ethics of animal research. Talking Point on the use of animals in scientific research. EMBO Reports, 8(6), 526–530. https://doi.org/10.1038/sj.embor.7400993
Charan, J., & Kantharia, N. D. (2013). How to calculate sample size in animal studies? Journal of Pharmacology & Pharmacotherapeutics, 4(4), 303–306. https://doi.org/10.4103/0976-500X.119726.
Franco, N. H., Olsson, I. A. S., & Sandøe, P. (2018). The harm–benefit analysis in animal research: Inclusion of ethics expertise. Laboratory Animals, 52(3), 230–239. https://doi.org/10.1177/0023677217722587
Committee on Publication Ethics (COPE). (2019). COPE guidelines.
International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE). (2023). Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publication of scholarly work in medical journals.
Wager, E., & Kleinert, S. (2011). Responsible research publication: International standards for authors. In Promoting research integrity in a global environment (pp. 309–316). World Scientific.
