Hayvansal Üretimde Tür ve Irk Yapısı İle Güncel Hayvancılık Verilerinin Değerlendirilmesi
Özet
Bu bölümde, hayvansal üretimde tür ve ırk kavramlarının biyolojik, genetik ve yetiştiricilik açısından önemi ele alınmış; evcil hayvanların zoolojik sistem içerisindeki yeri, taksonomik sınıflandırılması ve evcilleştirme süreci güncel literatürlerle değerlendirilmiştir. Evcil hayvanlarda ırk çeşitliliğinin oluşumu, morfolojik ve fizyolojik ırk özellikleri ile genetik çeşitliliğin hayvansal üretimdeki rolü açıklanmıştır. Türkiye’de yetiştirilen büyükbaş ve küçükbaş hayvan ırkları, bu ırkların genetik yapıları ve güncel hayvancılık verileri incelenerek yerli genetik kaynakların önemi vurgulanmıştır. Bölümde ayrıca modern genomik çalışmaların hayvan ıslahı, genetik kaynak yönetimi ve sürdürülebilir hayvancılık uygulamalarına katkıları değerlendirilmiş; yerli ırkların korunmasına yönelik güncel yaklaşımlar üzerinde durulmuştur. Bölümde sonuç olarak, tür ve ırk çeşitliliğinin korunmasının, sürdürülebilir hayvansal üretim ve gıda güvenliği açısından stratejik öneme sahip olduğu ortaya konulmuştur.
Referanslar
Bayraktar, M., Cebeci, Z., & Gökçe, G. (2024). Analysing the genetic diversity and population structure of five native Turkish cattle breeds using SNP data. Reproduction in Domestic Animals, 59(3), e14545. doi: 10.1111/rda.14545.
Aydin, K. B., Bi, Y., Brito, L. F., Ulutaş, Z., & Morota, G. (2024). Review of sheep breeding and genetic research in Türkiye. Frontiers in Genetics, 15, 1308113. doi.org:10.3389/fgene.2024.1308113
FAO. (2023). The State of the World’s Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: Food and Agriculture Organization.
Toro-Mujica, P., Aguilar, C., Vera, R., & Rivas, J. (2022). Understanding livestock systems through the role of animal genetic resources in sustainability. Animals, 12(5), 601. doi:10.3390/ani12050601
Aldhebiani, A. Y. (2018). Species concept and speciation. Saudi Journal of Biological Sciences, 25(3), 437–440. https://doi.org/10.1016/j.sjbs.2017.04.013
De Queiroz, K. (2007). Species concepts and species delimitation. Systematic Biology, 56(6), 879–886. doi:10.1080/10635150701701083
Butlin, R. K. (2020). Is it time to abandon the biological species concept? National Science Review, 7(8), 1400–1401. doi.org/10.1093/nsr/nwaa109
Tuncel, E., Ak, İ., Şahan, Ü., & Koyuncu, M. (1997). Hayvan Yetiştirme. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fak. Ders Notları.
FAO. (2015). The Second Report on the State of the World’s Animal Genetic Resources for Food and Agriculture. Rome: Food and Agriculture Organization.
Leroy, G., Besbes, B., Boettcher, P., Hoffmann, I., Capitan, A., & Baumung, R. (2016). Rare phenotypes in domestic animals: Unique resources for multiple applications. Animal Genetic Resources, 59, 1–14. doi:10.1017/S2078633616000039
Savaş, T. (2007). Hayvan Islahı. Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü (yayınlanmamış ders notları). Erişim Adresi: https://albinacmsfile.albinasoft.com/Dosyalar/61/289/LK289D102062015151059O63.pdf
Akman, N. (1997). Hayvan Islahı. Hayvan Yetiştirme (Yetiştiricilik).(Editör: M. Ertuğrul), Baran Ofset, Ankara.
Larson, G., & Fuller, D. Q. (2014). The evolution of animal domestication. Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics, 45, 115–136. doi:10.1146/annurev-ecolsys-110512-135813
Zeder, M. A. (2015). Core questions in domestication research. Proceedings of the National Academy of Sciences, 112(11), 3191–3198. doi:10.1073/pnas.1501711112
MEB. (2013). Hayvan Yetiştiriciliği, Büyükbaş Hayvan Seçimi Kitabı.
Upadhyay, R. C., Ranjan, R., Kumar, V., & Singh, K. (2021). Phenotypic and productive characterization of indigenous livestock: Implications for breed improvement. Tropical Animal Health and Production, 53, 125. doi:10.1007/s11250-021-02766-2
Zeybek, O., Keser, A., & Yıldırım, Y. (2021). Hayvan hakları ve yaban hayatı geçitleri. Akademia Doğa ve İnsan Bilimleri Dergisi (Academia Journal of Nature and Human Sciences), 7(1), 84–104.
Price, E. O. (2002). Animal domestication and behavior. CABI Publishing. doi:10.1079/9780851995977.0000
Clutton-Brock, J. (2012). Animals as domesticates: A world view through history. Michigan State University Press.
Zeder, M. A. (2012). Pathways to animal domestication. Biodiversity in Agriculture: Domestication, Evolution, and Sustainability, 227–259. doi:10.1017/CBO9781139019514.015
Coşkun, G., Cırık, Ö., & Per, E. S. R. A. (2022). Sahipsiz evcil hayvanlar ile yaban hayvanları etkileşiminin insan ve hayvan sağlığı yönünden değerlendirilmesi. V. Ulusal Vektör Mücadelesi Sempozyumu, Antalya, Turkey,pp.24-25.
Scoresby, K. J., Strand, E. B., Ng, Z., Brown, K. C., Stilz, C. R., Strobel, K., ... & Souza, M. (2021). Pet ownership and quality of life: A systematic review of the literature. Veterinary Sciences, 8(12), 332. doi: 10.3390/vetsci8120332.
Anonim. (2008). Orta Öğretim Projesi, Hayvan Sağlığı- Hayvanı Tanıtıcı Özellikler. Erişim Tarihi: 28.02.2026. Erişim Adresi: https://share.google/7AzFlZG3pQtAUw5jf
Nayak, S. S., Rajawat, D., Jain, K., Sharma, A., Gondro, C., Tarafdar, A., ... & Panigrahi, M. (2024). A comprehensive review of livestock development: insights into domestication, phylogenetics, diversity, and genomic advances. Mammalian Genome, 35(4), 577-599. doi: 10.1007/s00335-024-10075-y.
Liu, J., Shi, Y., Mo, D., Luo, L., Xu, S., & Lv, F. (2024). The goat pan-genome reveals patterns of gene loss during domestication. Journal of Animal Science and Biotechnology, 15, 132. doi:10.1186/s40104-024-01092-7
Ahmad, H. I., Ahmad, M. J., Jabbir, F., Ahmar, S., Ahmad, N., Elokil, A. A., & Chen, J. (2020). The domestication makeup: Evolution, survival, and challenges. Frontiers in Ecology and Evolution, 8, 103.
Xia, X., Qu, K., Wang, Y., Sinding, M.-H. S., Wang, F., Hanif, Q., Ahmed, Z., Lenstra, J. A., Han, J., Lei, C., & Chen, N. (2023). Global dispersal and adaptive evolution of domestic cattle: A genomic perspective. Stress Biology, 3, 8. doi:10.1007/s44154-023-00085-2
Miao, Y. (2026). The genomic landscape of cattle: Domestication, dispersal, and adaptive evolution. Animals, 16(5), 776. doi:10.3390/ani16050776
Romanov, M. N., Sölkner, J., Zinovieva, N. A., Wimmers, K., & Weigend, S. (2023). Traditional and up-to-date genomic insights into domestic animal diversity. Frontiers in Genetics, 13, 1117708. https://doi.org/10.3389/fgene.2022.1117708
Jain, K., Panigrahi, M., Nayak, S. S., Rajawat, D., Sharma, A., Sahoo, S. P., Bhushan, B., & Dutt, T. (2024). The evolution of contemporary livestock species: Insights from mitochondrial genome. Gene, 927, 148728. https://doi.org/10.1016/j.gene.2024.148728
Çam, M. A. (2018). Küçükbaş Hayvan Yetiştiriciliği. ZOOTEKNİ-Hayvan Yetiştirme ve Besleme (pp.153), CEYLAN OFSET, SAMSUN.
Emsen, H. (1994). Hayvan Yetiştirme İlkeleri, Atatürk Üniversitesi Yayınları No: 720, Ziraat Fakültesi No: 310, Ders Kitapları Seri No: 62. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Ofset Tesisi, Erzurum, 231.
Argun Karsli, B. (2024). Genetic diversity and population structure of four Anatolian sheep revealed by genome-wide ddRADseq data. Small Ruminant Research, 235, 107285. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2024.107285
Kerr, E., Marr, M. M., Collins, L., Dubarry, K., Salavati, M., Scinto, A., Woolley, S., & Clark, E. L. (2024). Analysis of genotyping data reveals the unique genetic diversity represented by the breeds of sheep native to the United Kingdom. BMC Genomic Data, 25, 82. https://doi.org/10.1186/s12863-024-01265-3
Rochus, C. M., Price, C. F., & Pocrnić, I. (2025). Assessing available genetic diversity estimates of rare breeds of livestock. Animal, 19(11), 101669. https://doi.org/10.1016/j.animal.2025.101669
Bionda, A., Negro, A., Floridia, V., Sarti, F. M., Grande, S., & Crepaldi, P. (2025). Genomic insights into the recent evolution and biodiversity of Italian sheep breeds. Mammalian Genome. https://doi.org/10.1007/s00335-025-10170-8
Kumar, A., Aggarwal, R. A. K., & Tantia, M. S. (2024). Deciphering genetic diversity in conserved cattle bulls to achieve sustainable development goals. Scientific Reports, 14, 10794. https://doi.org/10.1038/s41598-024-61542-0
Anonim. (2025). T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü İstatistik Bülteni https://istatistik.tarimorman.gov.tr/Sayfa/Detay/2113?utm_source=chatgpt.com
Özşensoy, Y., Kurar, E., Doğan, M., Bulut, Z., Altunok, V., Işık, A., Çamlıdağ, A., & Nizamlıoğlu, M. (2010). Türkiye’de bulunan bazı yerli sığır ırklarının STR markörler ile genetik karakterizasyonu. Biyoloji Bilimleri Araştırma Dergisi, 3(1), 163–171. http://www.nobel.gen.tr
Ata, N., Gündüz, Z., Kaşıkçı, D., Canatan, T., Cemal, İ., & Yılmaz, O. (2025). Tracing roots: A study on phylogenetic and genetic diversity in indigenous sheep breeds of Southwestern Türkiye. Small Ruminant Research, 249, 107521. doi:10.1016/j.smallrumres.2025.107521
Bilginer, U., Demir, E., Argun Karsli, B., Doğru, H., Kaya, S., Meydan, H., Yağcı, S., Karacaören, B., & Karsli, T. (2025). Unveiling genomic diversity and population structure in three Anatolian goats at genome-wide level. Small Ruminant Research, 251, 107570. https://doi.org/10.1016/j.smallrumres.2025.107570
Yüksel, S. (2019). Doğu Anadolu Kırmızısı (DAK) sığır ırkının yöresel durumu ve yetiştirme yöntemlerinin bazı ırk karakterlerine etkisi üzerine bir çalışma. Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi, 59(2), 64–71. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/885292
Uğur, F. (2014). Sığır Yetiştirme (Ders Kitabı). Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Yayınları, Ankara, 167.
Göncü., S. (2018). Sığır Yetiştiriciliği. ZOOTEKNİ-Hayvan Yetiştirme ve Besleme (pp.118-122). CEYLAN OFSET SAMSUN.
Özbeyaz, C., Yıldız, M. A., & Çamdeviren, H. (1999). Türkiye’de yetiştirilen çeşitli sığır ırkları arasındaki genetik ilişkiler (Genetic relationships among cattle breeds in Turkey). Lalahan Hayvancılık Araştırma Enstitüsü Dergisi, 39(1), 17–32. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/544031
TUİK. (2025). Hayvancılık Verileri. https://biruni.tuik.gov.tr/ilgosterge/?locale=tr
Yamak, U. S. (2018). Hayvancılığın Önemi. ZOOTEKNİ-Hayvan Yetiştirme ve Besleme (pp.12), CEYLAN OFSET, SAMSUN.
Bulut, Z., Kurar, E., Ozsensoy, Y., Altunok, V., & Nizamlioglu, M. (2016). Genetic diversity of eight domestic goat populations raised in Turkey. BioMed Research International, 2016(1), 2830394.
Bulut, Z., & Alan, B. S. (2024). Türkiye'de Bulunan Keçi Irkları ve Genetik Çeşitliliğine Bir Bakış. Turkiye Klinikleri Veterinary Sciences-Pharmacology and Toxicology-Special Topics, 10(2), 1-4.
Anonim. (2016). Yerli Koyun ırklarımız. Tarım ve Orman Bakanlığı. Erişim Tarihi:05.03.2026 Erişim Adresi: https://share.google/p5bm8B0Fr9eNC1XJe
Kaymakçı, M. (1996). İleri koyun yetiştiriciliği. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, 365.
Şengonca, M., & Koşum, N. (2005). Koyun ve keçi yetiştirme (Keçi yetiştirme ve ıslahı).
