Küresel İklim Düzenlemelerinin Evrimi ve Uluslararası Hukuki Çerçeve
Özet
Küresel ısınma ve iklim değişikliği, atmosferde biriken sera gazlarının sonucu olarak ortaya çıkmakta ve bu durum uluslararası hukukta yeni düzenleme alanlarının gelişmesine yol açmaktadır. Bu çerçevede temel amaç; ülkelerin emisyonlarını azaltması, iklim değişikliğine uyum sağlaması ve ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar temelinde birlikte hareket etmesidir. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, bu yaklaşımın ilk hukuki temelini oluşturur ve ülkeleri gelişmişlik düzeylerine göre sorumluluk gruplarına ayırır. Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkeler için sayısal emisyon azaltım hedefleri getiren ilk bağlayıcı anlaşma olurken; Paris İklim Anlaşması, tüm ülkelerin kendi koşullarına uygun ulusal katkı beyanlarıyla küresel sıcaklık artışını 2 °C’nin altında, tercihen 1,5 °C ile sınırlamayı hedefler. Türkiye, bu kapsamda 2030 yılı için emisyon azaltım hedefini ve 2053 net sıfır vizyonunu açıklamıştır. Avrupa Yeşil Mutabakatı ve sınırda karbon düzenlemesi, Türkiye açısından düşük karbonlu üretime geçişi zorunlu kılmaktadır. Türkiye’de yürürlüğe giren İklim Kanunu ise emisyon ticaret sistemi, karbon piyasaları ve sürdürülebilirlik raporlaması için hukuki bir çerçeve sunar. Buna paralel olarak iklim davaları, devletlerin ve şirketlerin iklim sorumluluklarını temel haklar üzerinden sorgulayan yeni bir hukuk alanı olarak öne çıkmaktadır.
Referanslar
Bodansky, D. (t.y.). Paris Anlaşması. Birleşmiş Milletler Uluslararası Hukuk Görsel-İşitsel Kütüphanesi. http://www.un.org/law/avl
Bumin, M. (2023). İklim değişikliği davaları ve risk faktörü olarak finansal kuruluşlar üzerindeki etkileri. İçinde Muhasebe ve Finans Araştırmaları (ss. 1-22). Gazi Kitabevi.
Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu. (2024). Karbon Piyasalarının İşletilmesine İlişkin Yönetmelik Taslağı (m. 3(o)). https://www.epdk.gov.tr/Detay/DownloadDocument?id=Ukjs72GcE9U=
European Commission. (2019). The European Green Deal (COM(2019) 640 final). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52019DC0640
European Union. (2015). Handbook on the EU Emissions Trading System (ETS). https://climate.ec.europa.eu/system/files/2017-03/ets_handbook_en.pdf
Ferrie, D., & Artamendi-Erro, N. (2021). Carbon Border Adjustment Mechanism: Questions and answers. European Commission. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_21_3661
İklim Haber. (2023, 12 Aralık). Türkiye’nin ilk iklim davasını Danıştay incelemeden reddetti. https://www.iklimhaber.org/turkiyenin-ilk-iklim-davasini-danistay-incelemeden-reddetti/
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). (2023). Climate change 2023: Synthesis report. Intergovernmental Panel on Climate Change. https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_LongerReport.pdf
Özgenç, Ö. (2023, 7 Eylül). İklim kanunu geliyor | Av. Gayretli: “Taslakta ticari faaliyetler için emisyon ticaret sistemi düzenleniyor, adına da iklim kanunu diyorlar”. Medyascope. https://medyascope.tv/2023/09/07/iklim-kanunu-geliyor-av-gayretli-taslakta-ticari-faaliyetler-icin-emisyon-ticaret-sistemi-duzenleniyor-adina-da-iklim-kanunu-diyorlar/
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (t.y..). Kyoto Protokolü. https://iklim.gov.tr/kyoto-protokolu-i-35
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (t.y.). Montreal Protokolü. https://iklim.gov.tr/montreal-protokolu-i-38
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (t.y.). Paris Anlaşması. https://iklim.gov.tr/paris-anlasmasi-i-34
T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.). United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) and the Kyoto Protocol. https://www.mfa.gov.tr/united-nations-framework-convention-on-climate-change-_unfccc_-and-the-kyoto-protocol.en.mfa
T.C. Dışişleri Bakanlığı (2023, 17 Mayıs). Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’na (SKDM) ilişkin tüzük AB Resmi Gazetesi’nde yayımlandı. https://www.ab.gov.tr/test_53490.html
T.C. Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu. (2023, 30 Mayıs). Soru ve cevaplarla sürdürülebilirlik raporlaması. https://www.kgk.gov.tr/Portalv2Uploads/files/Sustainability/Soru_ve_Cevaplarla_Surdurulebilirlik_Raporlamasi_30_05_2023-.pdf
T.C. Resmî Gazete. (1984, 25 Ekim). 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.3065.pdf
T.C. Resmî Gazete. (2022, 4 Nisan). 5910 sayılı Türkiye İhracatçılar Meclisi ile İhracatçı Birliklerinin Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun. https://mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.5910.pdf
T.C. Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2025, 20 Şubat). İklim Kanunu Teklifi (Esas No: 2/2927). https://www.tbmm.gov.tr/Yasama/KanunTeklifi/a0d0d465-837b-41f0-bd57-0195237fad31
United Nations. (1992). United Nations Framework Convention on Climate Change (FCCC/INFORMAL/84). United Nations. https://unfccc.int/resource/docs/convkp/conveng.pdf
United Nations Environment Programme. (2023). Global climate litigation report: 2023 status review. https://doi.org/10.59117/20.500.11822/43008
United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). (t.y.). The Kyoto Protocol - Status of ratification. United Nations Framework Convention on Climate Change. https://unfccc.int/process/the-kyoto-protocol/status-of-ratification
United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). (2013). Report of the Conference of the Parties on its eighteenth session, held in Doha from 26 November to 8 December 2012: Addendum. Part two: Action taken by the Conference of the Parties at its eighteenth session (FCCC/CP/2012/8/Add.1). https://unfccc.int/documents/7643
United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). (2015). Adoption of the Paris Agreement. United Nations Framework Convention on Climate Change. http://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf
United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). (2021). Note verbale: Proposal by the Republic of Türkiye to amend Annex I of the Convention (Log/EC-2021-146). https://unfccc.int/sites/default/files/resource/nv_to_parties_turkey_proposal_to_amend_annex_1_of_the_convention.pdf
