Türkiye’de Şehir ve Bölge Planlama: Yasal Çerçeve
Özet
Şehir ve Bölge Planlaması Bölümleri içinde yaşadığımız çevreleri, yerleşmeleri, şehirleri daha yaşanabilir kılmayı amaçlamakta, sürdürülebilir kalkınma hedefi bağlamında da doğal kaynakları gelecek kuşaklara da kalacak şekilde akılcı kullanmayı, kültürel mirası ve tarihi değerleri korumayı ilke edinmektedir. Planlama bölümlerinde benimsenen hedef ve ilkelerin gerçekleşmesi ülkesel ölçekten yerel ölçeğe değin geniş bir yelpazeyi içeren planlama politikasına bağlıdır.
Ülkemizde her ölçekteki yerleşmeye ilişkin planlama ilke ve hedeflerini içeren geniş kapsamlı bir yasal çerçeve oluşturulmuş durumdadır. Bu bölümde Osmanlı İmparatorluğu döneminden bugüne Türkiye’de şehir ve bölge planlamasına ilişkin tarihsel süreç, yetkili kurumlar, yasa ve yönetmelikler, bu kapsamda benimsenen politikalar, belirlenen hedefler ve yapılan çalışmalar yer almaktadır.
City and Regional Planning Departments aim to make the environments, settlements and cities we live in more livable, and in the context of the sustainable development goal, it adopts the principle of using natural resources rationally and preserving cultural heritage and historical values in order to preserve them for future generations. The realization of the goals and principles adopted in the planning departments depends on the planning policy, which includes a wide range from national to local scale.
A comprehensive legal framework has been established in our country that includes planning principles and objectives for settlements of all sizes. This chapter includes the historical process, authorized institutions, laws and regulations, policies adopted in this context, targets set and studies regarding city and regional planning in Turkey from the Ottoman Empire to today.
Referanslar
Aksoy, E., & Kocataş, Ö. G. (2017). Gecekondu alanlarında uygulanan kentsel dönüşüm projelerinin meşruiyet zemini olarak yoksulluk ve suç. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 7(14), 275-295.
Aliağaoğlu, A., & Uğur, A. (2016). Osmanlı şehri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (38), 203-226.
Bilsel, F. C. (2015). Geç Osmanlı Döneminden Cumhuriyet’e çağdaş şehir düşüncesi ve İstanbul planlaması. 10 Mayıs 2024 tarihinde https://istanbultarihi.ist/324-gec-osmanli-doneminden-cumhuriyete-cagdas-sehir-dusuncesi-ve-istanbul-planlamasi adresinden erişildi.
Bozkurt, D. (2019). Osmanlıların şehircilik anlayışı. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://www.akademiktarihtr.com/osmanlilarinsehircilikanlayisi/ adresinden erişildi.
Bulut, C., & Yavuzçehre, P. S. (2022). Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyokültürel yapısı ile mahalle. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (48), 281-301. https://doi.org/10.30794/pausbed.903923
Çetin, Y. (2021). II. Abdülhamid dönemi 1876-1909 imar faaliyetleri ışığında Kocaeli/Akhisar-ı Geyve Pamukova Hükûmet Konağı üzerine bir değerlendirme. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (25), 140-160.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (n.d.a). Osmanlı’da Şehircilik Anlayışı. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://csb.gov.tr/osmanli-da-sehircilik-anlayisi-makale adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (n.d.b). Tarihçemiz. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://csb.gov.tr/tarihcemiz-i-7012 adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (n.d.c). Mekânsal strateji planı nedir?. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://mekansalstrateji.csb.gov.tr/mek-nsal-strateji-plani-nedir-i-89080 adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (n.d.d.). Mekânsal strateji planına neden ihtiyaç duyuldu?. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://mekansalstrateji.csb.gov.tr/mek-nsal-strateji-planina-neden-ihtiyac-duyuldu-i-89081 adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (n.d.e.). Türkiye mekânsal strateji planının hedefleri. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://mekansalstrateji.csb.gov.tr/hedefleri-i-89086#:~:text=%C4%B0nsan%20odakl%C4%B1%2C%20s%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClebilir%2C%20dayan%C4%B1kl%C4%B1%2C,uygun%20olarak%20dengeli%20da%C4%9F%C4%B1l%C4%B1m%C4%B1n%C4%B1n%20sa%C4%9Flanmas%C4%B1 adresinden erişildi.
DPT. (1963). Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf
DPT. (1968). İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Ikinci_Bes_Kalkinma_Plani-1968-1972.pdf
DPT. (1973). Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973-1977), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Yeni-Strateji-ve-Kalkinma-Plani_Ucuncu-Bes-Yil_1973_1977.pdf
DPT. (1979). Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979-1983), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Dorduncu-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani_1979_1983.pdf
Ercan, H. (2018). Tanzimat döneminde Osmanlı kentlerinde kent meydanı ve millet bahçeleri. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
Güngör, S. S. (2021). Osmanlı su mimarisi ve 19. yüzyılda Osmanlı su yapıları. Türk Hidrolik Dergisi, 5(1), 32-48.
Kalkınma Ajansları. (n.d.). Bölgesel kalkınma ve ülkemizde bölgesel kalkınma politikalarının gelişim süreci. 13 Mayıs 2024 tarihinde https://www.ka.gov.tr/sayfalar/bolgesel-kalkinma-ve-ulkemizde-bolgesel-kalkinma-politikalarinin-gelisim-sureci--22 adresinden erişildi.
Kalkınma Bakanlığı. (2018). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/04/Cevre_ve_DogalKaynaklarinSurdurulebilirYonetimiCalismaGrubuRaporu.pdf
Küçükaşcı, M.S. (2010). Şehir. 13 Mayıs 2024 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/sehir adresinden erişildi.
MPGM. (n.d.a). Görev. https://mpgm.csb.gov.tr/gorev-i-1
MPGM. (n.d.b.). Köy Yerleşme Planları ve Köy İmar Planları. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://mpgm.csb.gov.tr/koy-imar-planlari-i-108323 adresinden erişildi.
MPGM. (n.d.c.). Kentsel Tasarıma İlişkin Yönerge. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://webdosya.csb.gov.tr/db/mpgm/menu/yonerge31_20181101123857.pdf adresinden erişildi.
MPGM. (n.d.d.). Kentsel Tasarım Rehberleri. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://mpgm.csb.gov.tr/kentsel-tasarim-rehberleri-i-82334 adresinden erişildi.
Övgün, B. (2010). Türkiye’de planlama: Sektörel gelişmeden kalkınmaya kalkınmadan stratejiye. Memleket Siyaset Yönetim, 5(13), 176-204.
Özcan, K. (2006). Tanzimat’ın kent reformları: Türk imar sisteminin kuruluş sürecinde erken plânlama deneyimleri (1839-1908). Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 7(2), 149-180.
Öztürk, M. (2021). Tanzimat’tan Günümüze İmar ve Şehircilik Tarihi, Ankara: Bayındır Memur-Sen ve İdealkent Yayınları.
Resmî Gazete. (1930a). Umumi Hıfzıssıhha Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.1593.pdf
Resmî Gazete. (1930b). Belediye Kanunu. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1471.pdf
Resmî Gazete. (1956). İmar Kanunu. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/9359.pdf
Resmî Gazete. (1966). Gecekondu Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.775.pdf
Resmî Gazete. (1984). Büyükşehir Belediye Kanunu .https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/18453.pdf
Resmî Gazete. (1985). İmar Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3194&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Resmî Gazete. (2012). Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16849&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Resmî Gazete. (2014). Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19788&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Tekeli, İ. (1998). 75 yılda değişen kent ve mimarlık. Y. Sey (ed), Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması (s.106-134). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
Tekeli, İ. (2001). Modernite aşılırken kent planlaması. İmge kitabevi.
TOKİ. (n.d). Tarımköyler. 24 Temmuz 2024 tarihinde https://www.toki.gov.tr/tarimkoyler adresinden erişildi.
Uluengin, M. B., & Turan, Ö. (2005). İmparatorluğun ihtişam arayışından Cumhuriyet'in radikal modernleşme projesine: Türkiye'de kentsel planlamanın ilk yüz yılı. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (6), 353-436.
Uluskan, S. B. (2007). Atatürk döneminde İstanbul'un imarı ve Henrİ Prost planının basındaki yankıları (1936-1939). Erdem, 16(48), 109-156.
Wikipedia. (n.d.). Umûr-ı Nâfia Nezâreti. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://tr.wikipedia.org/wiki/Um%C3%BBr-%C4%B1_N%C3%A2fia_Nez%C3%A2reti#:~:text=Nafia%20Naz%C4%B1rl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%20ilk%20defa%20olarak,naz%C4%B1r%C4%B1%20Hekim%20%C4%B0smail%20Pa%C5%9Fa'd%C4%B1r adresinden erişildi.
Yenice, M. S. (2014). Türkiye'nin kentsel dönüşüm deneyiminin tarihsel analizi. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 16(1), 76-88.
Yenice, S. (2023). Cumhuriyet Dönemi kent planlama ve kentleşme politikaları. Karakayacı, Ö. (ed.), Planlama pratiğinin kurumsallaşması ve planlama deneyimleri (s. 51-73). Türk Akademisi Siyasi Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı (TASAV).
Yılmaz, E. (2016). Konut sorunu ve toplu konut üretiminde TOKİ’nin ve belediyelerin rolü. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(7), 31-50.
Yüceyilmaz, A. A. (2018). Ernst Reuter’le geleceğe dönüş: Türkiye’nin 1940’larda alın (a) mayan kentleşme dersleri. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 73(3), 709-730. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002514
Referanslar
Aksoy, E., & Kocataş, Ö. G. (2017). Gecekondu alanlarında uygulanan kentsel dönüşüm projelerinin meşruiyet zemini olarak yoksulluk ve suç. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 7(14), 275-295.
Aliağaoğlu, A., & Uğur, A. (2016). Osmanlı şehri. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (38), 203-226.
Bilsel, F. C. (2015). Geç Osmanlı Döneminden Cumhuriyet’e çağdaş şehir düşüncesi ve İstanbul planlaması. 10 Mayıs 2024 tarihinde https://istanbultarihi.ist/324-gec-osmanli-doneminden-cumhuriyete-cagdas-sehir-dusuncesi-ve-istanbul-planlamasi adresinden erişildi.
Bozkurt, D. (2019). Osmanlıların şehircilik anlayışı. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://www.akademiktarihtr.com/osmanlilarinsehircilikanlayisi/ adresinden erişildi.
Bulut, C., & Yavuzçehre, P. S. (2022). Osmanlı İmparatorluğu’nda sosyokültürel yapısı ile mahalle. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (48), 281-301. https://doi.org/10.30794/pausbed.903923
Çetin, Y. (2021). II. Abdülhamid dönemi 1876-1909 imar faaliyetleri ışığında Kocaeli/Akhisar-ı Geyve Pamukova Hükûmet Konağı üzerine bir değerlendirme. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (25), 140-160.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (n.d.a). Osmanlı’da Şehircilik Anlayışı. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://csb.gov.tr/osmanli-da-sehircilik-anlayisi-makale adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (n.d.b). Tarihçemiz. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://csb.gov.tr/tarihcemiz-i-7012 adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (n.d.c). Mekânsal strateji planı nedir?. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://mekansalstrateji.csb.gov.tr/mek-nsal-strateji-plani-nedir-i-89080 adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (n.d.d.). Mekânsal strateji planına neden ihtiyaç duyuldu?. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://mekansalstrateji.csb.gov.tr/mek-nsal-strateji-planina-neden-ihtiyac-duyuldu-i-89081 adresinden erişildi.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (n.d.e.). Türkiye mekânsal strateji planının hedefleri. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://mekansalstrateji.csb.gov.tr/hedefleri-i-89086#:~:text=%C4%B0nsan%20odakl%C4%B1%2C%20s%C3%BCrd%C3%BCr%C3%BClebilir%2C%20dayan%C4%B1kl%C4%B1%2C,uygun%20olarak%20dengeli%20da%C4%9F%C4%B1l%C4%B1m%C4%B1n%C4%B1n%20sa%C4%9Flanmas%C4%B1 adresinden erişildi.
DPT. (1963). Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1963-1967), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Kalkinma_Plani_Birinci_Bes_Yillik_1963-1967.pdf
DPT. (1968). İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı (1968-1972), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/07/Ikinci_Bes_Kalkinma_Plani-1968-1972.pdf
DPT. (1973). Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1973-1977), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Yeni-Strateji-ve-Kalkinma-Plani_Ucuncu-Bes-Yil_1973_1977.pdf
DPT. (1979). Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı (1979-1983), https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Dorduncu-Bes-Yillik-Kalkinma-Plani_1979_1983.pdf
Ercan, H. (2018). Tanzimat döneminde Osmanlı kentlerinde kent meydanı ve millet bahçeleri. [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
Güngör, S. S. (2021). Osmanlı su mimarisi ve 19. yüzyılda Osmanlı su yapıları. Türk Hidrolik Dergisi, 5(1), 32-48.
Kalkınma Ajansları. (n.d.). Bölgesel kalkınma ve ülkemizde bölgesel kalkınma politikalarının gelişim süreci. 13 Mayıs 2024 tarihinde https://www.ka.gov.tr/sayfalar/bolgesel-kalkinma-ve-ulkemizde-bolgesel-kalkinma-politikalarinin-gelisim-sureci--22 adresinden erişildi.
Kalkınma Bakanlığı. (2018). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/04/Cevre_ve_DogalKaynaklarinSurdurulebilirYonetimiCalismaGrubuRaporu.pdf
Küçükaşcı, M.S. (2010). Şehir. 13 Mayıs 2024 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/sehir adresinden erişildi.
MPGM. (n.d.a). Görev. https://mpgm.csb.gov.tr/gorev-i-1
MPGM. (n.d.b.). Köy Yerleşme Planları ve Köy İmar Planları. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://mpgm.csb.gov.tr/koy-imar-planlari-i-108323 adresinden erişildi.
MPGM. (n.d.c.). Kentsel Tasarıma İlişkin Yönerge. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://webdosya.csb.gov.tr/db/mpgm/menu/yonerge31_20181101123857.pdf adresinden erişildi.
MPGM. (n.d.d.). Kentsel Tasarım Rehberleri. 12 Mayıs 2024 tarihinde https://mpgm.csb.gov.tr/kentsel-tasarim-rehberleri-i-82334 adresinden erişildi.
Övgün, B. (2010). Türkiye’de planlama: Sektörel gelişmeden kalkınmaya kalkınmadan stratejiye. Memleket Siyaset Yönetim, 5(13), 176-204.
Özcan, K. (2006). Tanzimat’ın kent reformları: Türk imar sisteminin kuruluş sürecinde erken plânlama deneyimleri (1839-1908). Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 7(2), 149-180.
Öztürk, M. (2021). Tanzimat’tan Günümüze İmar ve Şehircilik Tarihi, Ankara: Bayındır Memur-Sen ve İdealkent Yayınları.
Resmî Gazete. (1930a). Umumi Hıfzıssıhha Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.3.1593.pdf
Resmî Gazete. (1930b). Belediye Kanunu. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/1471.pdf
Resmî Gazete. (1956). İmar Kanunu. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/9359.pdf
Resmî Gazete. (1966). Gecekondu Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.775.pdf
Resmî Gazete. (1984). Büyükşehir Belediye Kanunu .https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/18453.pdf
Resmî Gazete. (1985). İmar Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=3194&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
Resmî Gazete. (2012). Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=16849&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Resmî Gazete. (2014). Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=19788&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
Tekeli, İ. (1998). 75 yılda değişen kent ve mimarlık. Y. Sey (ed), Türkiye’de Cumhuriyet döneminde kentsel gelişme ve kent planlaması (s.106-134). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
Tekeli, İ. (2001). Modernite aşılırken kent planlaması. İmge kitabevi.
TOKİ. (n.d). Tarımköyler. 24 Temmuz 2024 tarihinde https://www.toki.gov.tr/tarimkoyler adresinden erişildi.
Uluengin, M. B., & Turan, Ö. (2005). İmparatorluğun ihtişam arayışından Cumhuriyet'in radikal modernleşme projesine: Türkiye'de kentsel planlamanın ilk yüz yılı. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (6), 353-436.
Uluskan, S. B. (2007). Atatürk döneminde İstanbul'un imarı ve Henrİ Prost planının basındaki yankıları (1936-1939). Erdem, 16(48), 109-156.
Wikipedia. (n.d.). Umûr-ı Nâfia Nezâreti. 15 Mayıs 2024 tarihinde https://tr.wikipedia.org/wiki/Um%C3%BBr-%C4%B1_N%C3%A2fia_Nez%C3%A2reti#:~:text=Nafia%20Naz%C4%B1rl%C4%B1%C4%9F%C4%B1%20ilk%20defa%20olarak,naz%C4%B1r%C4%B1%20Hekim%20%C4%B0smail%20Pa%C5%9Fa'd%C4%B1r adresinden erişildi.
Yenice, M. S. (2014). Türkiye'nin kentsel dönüşüm deneyiminin tarihsel analizi. Balıkesir Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 16(1), 76-88.
Yenice, S. (2023). Cumhuriyet Dönemi kent planlama ve kentleşme politikaları. Karakayacı, Ö. (ed.), Planlama pratiğinin kurumsallaşması ve planlama deneyimleri (s. 51-73). Türk Akademisi Siyasi Sosyal Stratejik Araştırmalar Vakfı (TASAV).
Yılmaz, E. (2016). Konut sorunu ve toplu konut üretiminde TOKİ’nin ve belediyelerin rolü. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(7), 31-50.
Yüceyilmaz, A. A. (2018). Ernst Reuter’le geleceğe dönüş: Türkiye’nin 1940’larda alın (a) mayan kentleşme dersleri. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 73(3), 709-730. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002514
