İnsan Yerleşmeleri Temel Kavramları
Özet
Ekistik 1970’lerde Yunanlı Mimar ve Şehir Plancısı C. A. Doxiadis tarafından “İnsan Yerleşmeleri Bilimi” olarak ifade edilmiştir. İlk yerleşim birimlerinden günümüz kentlerine kadar bütün insan yerleşmelerini inceleyen Ekistik pek çok tanım ve kavramı içerir. Bugün kullandığımız pek çok kavram doğa bilimlerinden evrilmekle birlikte farklı disiplinlerde değişik anlamlar içerebilir. Her meslek disiplininin kendine ait ortak bir dili yani mesleki terimlerinden oluşan bir jargonu vardır ve kavramsallaştırmaları da diğer disiplinlerden ödünç alınan ve kedileştirilen betimlemelerden oluşur. İnsan Yerleşmeleri Bilimi içerisinde meslek insanı olarak kullandığımız jargonun temel kavramlarının anlatılması bu bölümün içeriğini oluşturmaktadır.
Bölüm Türkiye’de ve dünyada Şehir ve Bölge Planlama Eğitiminin kısa tarihçesi ile başlar. Kent ve Şehir kavramlarının kökeninin incelenmesi ve kentin sözlük tanımını ile devam eder. İnsan yerleşmeleri öğeleri, kavramları ve kademelenmesi bölümün ana öznesidir. Bu terimler içerisinde mekan, kent/kır, kentsel bölge, kentlerin büyüklük ve kademelenmesine yönelik tanımlar bulunmaktadır. Bu terimler içerisinde Şehirleşme kavramı ayrı bir başlık altında incelenmektedir. Şehirleşmenin farklı ölçütlerinin değerlendirilmesinden sonra son olarak Türkiye’de yasal ve yönetsel çerçevenin değişmesi ile bulanıklaşan Kent/Kır ayrımı ve yeni kent/kır kademelenmesi ile son bulmaktadır.
Ekistics was first named by Greek Architect and Urban Planner C. A. Doxiadis in the 1970s as “The Science of Human Settlements”. Ekistics examine human settlements and their definitions and conceptualizations, dating back to the first to-day. Although the concepts we use daily usually evolved from Natural Sciences, their conceptualizations may transform into different disciplines. Every profession has a language that is built up as its common language, a jargon of terms related with the profession. Most of the time the concepts are borrowed and appropriated to define its conceptualizations. This chapter is dedicated to defining basic concepts of human settlements to proper use of professional jargon.
The chapter begins with a brief history of Urban and Regional Planning Education in the world as well as Turkey. Then the origin of the concepts of city including the dictionary definition is explained. It continues with the elaboration of elements, concepts and hierarchy of urban settlements as the main subject of the chapter. Terms include definitions of space, city/rural, urban region, size and hierarchy of cities. Alongside with these, urbanization is separated from the rest as it has different criteria of urbanization. The chapter concludes with the urban/rural distinction and the new urban/rural stratification that has become blurred with the change in the legal and administrative framework in Turkey.
Referanslar
Boyacıoğlu, C. (2017). Mimarlıkta Çevreci Yaklaşımların Antroposen Kavramı Bağlamında Tartışılması. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Brenner, Neil (1998) Global Cities, Global States: Global City Formation and State Territorial Restructuring in Contemporary Europe. Review of International Political Economy 5:1–37
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2022), https://cevreselgostergeler.csb.gov.tr/kentsel---kirsal-nufus-orani-i-85670
Çiftçi, S., & Aydınlı, H. (2015). Türkiye’de Kır-Kent Kavramlarının Değişen Niteliği Ve Mevzuatın Sürece Etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 14(54). https://doi.org/10.17755/esosder.54208
Doxiadis, C. A. (1962). Ecumenopolıs: Toward A Unıversal Cıty. Ekistics, 13(75), 3–18. http://www.jstor.org/stable/43617611
Doxiadis, C. A. (1970). Ekistics, the Science of Human Settlements: Ekistics starts with the premise that human settlements are susceptible of systematic investigation. Science, 170(3956), 393-404.
Engwicht, D (1999), (İlk basım) Reclaiming our Cities and Towns (Towards an Eco‐City), (Tekrar Basım) Street Reclaiming, Creating livable Streets and Vibrant Communities, Pluto Press Australia 1999.
Eraydin, A. (2012). Kent-Bölge. M. Ersoy (Ed.), Kentsel Planlama Ansiklopedik Sözlük (187-189). İstanbul: Ninova.
Encyclopedia internet sayfası, (2024) https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/art-and-architecture/architecture/conurbation
Etimoloji Türkçe İnternet Sayfası (2024). https://www.etimolojiturkce.com/arama/Metropolis
Geddes , Patrick . 1915 . Cities in Evolution, Jacqueline Tyrwhitt, eeditörler, London : Lund Humphries .
Gedikli, B. (2012). Stratejik Mekansal Planlama: Planlamada Yeni Anlayışlar, Yöntemler ve Teknikler. Planlama Kuramına Giriş. İmge Kitabevi.
Gottmann, J. (1957). Megalopolis or the urbanization of the northeastern seaboard. Economic geography, 33(3), 189-200.
Harvard Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama ve Tasarım Bölümü internet sayfası; (2024). https://www.gsd.harvard.edu/urban-planning-design/
Hammond, Mason & Castagnoli, Ferdinando. (1975). Orthogonal Town Planning in Antiquity. The American Historical Review. 80. 1303. 10.2307/1852071.
Hasol D.1979 (2. baskı). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları, İstanbul
Hillier B, Hanson J. The Social Logic of Space. Cambridge University Press; 1984.
Hillier, Bill. (2002). A Theory of the City as Object: Or, How Spatial Laws Mediate the Social Construction of Urban Space. Hillier, B. (2002) A theory of the city as object: or, how spatial laws mediate the social construction of urban space. Urban Design International, 7 (3-4). pp. 153-179. ISSN 13575317. 7. 10.1057/palgrave.udi.9000082.
Karataş, A. (2023). Megalopolis (Megalopolis). Kent Terimleri Ansiklopedisi, 591–595.
Kurtarır, E., Geçer Sargın, F., Karakaya Ayalp, E. (2023). Göç Kentlerinde Birlikte Yaşam Bir Sosyal İnovasyon Modeli Olarak Geliştirilen Yaşayan Laboratuvar Deneyimlerinin Gösterdikleri,” Ege Mimarlık, 117, 46–51.
Kut Görgün, E., & Yörür, N. (2017). 6360 SAYILI BÜYÜKŞEHİR KANUNU SONRASI KIRSAL ALANLARI YENİDEN DÜŞÜNMEK- İZMİR ÖRNEĞİ. Aydın İktisat Fakültesi Dergisi, 2(1), 11-27.
Mumford, L. (1938). The culture of cities. Harcourt, Brace and Co.
Norquist, J. 1998. The Wealth of Cities: Revitalizing the Centers of American Life, Press Conference, 08.06.1998, https://www.c-span.org/video/?107127-1/the-wealth-cities#, Yayın; C-Span, 06.35 dakika
Norquist, J. O., 1998, The Wealth of Cities: Revitalizing the Centers of American Life. Reading, MA: Addison-Wesley.
OECD (2023), OECD Economic Surveys: Türkiye 2023, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/864ab2ba-en.
Olğaç, İ., & Doğan, M. (2023). TÜRKİYE’DEKİ 30 BÜYÜKŞEHİR’İN PERSPEKTİFİNDEN İSTANBUL’UN ŞEHİRSEL NÜFUSUNUN TESPİTİ (1980-2022). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 89-107.
Population Reference Bureau, 2023; 2023 World Population Data Sheet, https://2023-wpds.prb.org/).
Özatağan, G., Eraydın, A., & Avar, A. (2013). Büzülen kentlerin yeniden canlandırılmasına yönelik bilgi ve strateji oluşturulmasına katkı: İzmir kent bölgesinde yayılma, yığılma, küçülme ve büzüşme süreçlerinin birlikteliği ile ortaya çıkan mekansal örüntülerin Avrupa kentleri ile karşılaştırılması. Research Highlights, 17.
Ray Gindroz, CITY LIFE AND NEW URBANISM, 29 Fordham Urb. L.J. 1419 (2002).
Resmi Gazete, Sayı; 18749, Tarih 09/05/1985; 3194 Sayılı İmar Kanunu, https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/18749.pdf
Resmi Gazete, Sayı 25531 Tarih 23/07/2004; 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040723.htm
Resmî Gazete Sayı 28489 Tarih 06/12/2012; 6360 sayılı “On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm
Sassen, Saskia. (2008). The Global City. Nugent, D., & Vincent, J. (Eds.). (2008). A Companion to the Anthropology of Politics. John Wiley & Sons. 10.1002/9780470693681.ch11
Sassen, S. (2013). The Global City: New york, London, Tokyo.
Scott, A. J., & ÇAMUR, Ç. K. C. (2004). Küreselleşme ve kent-bölgelerin yükselişi. Planlama, TMMOB Şehir Plancıları Odası Yayını, (3), 26.
Şehir Plancıları Odası internet sayfası (2024). Hakkımızda, https://www.spo.org.tr/subeler/sube_hakkinda.php?sube=1).
Taylor, Peter J. (2000) World Cities and Territorial States Under Conditions of Contemporary Globalization. Political Geography 19:5–32.
TUİK (2022). Kent-Kır Nüfus İstatistikleri https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Kent-Kir-Nufus-Istatistikleri-2022-49755
Demographia (2023) Demographia World Urban Areas, 19th Annual; Population & Density. http://www.demographia.com/db-worldua.pdf
Referanslar
Boyacıoğlu, C. (2017). Mimarlıkta Çevreci Yaklaşımların Antroposen Kavramı Bağlamında Tartışılması. (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi/Fen Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
Brenner, Neil (1998) Global Cities, Global States: Global City Formation and State Territorial Restructuring in Contemporary Europe. Review of International Political Economy 5:1–37
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (2022), https://cevreselgostergeler.csb.gov.tr/kentsel---kirsal-nufus-orani-i-85670
Çiftçi, S., & Aydınlı, H. (2015). Türkiye’de Kır-Kent Kavramlarının Değişen Niteliği Ve Mevzuatın Sürece Etkisi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 14(54). https://doi.org/10.17755/esosder.54208
Doxiadis, C. A. (1962). Ecumenopolıs: Toward A Unıversal Cıty. Ekistics, 13(75), 3–18. http://www.jstor.org/stable/43617611
Doxiadis, C. A. (1970). Ekistics, the Science of Human Settlements: Ekistics starts with the premise that human settlements are susceptible of systematic investigation. Science, 170(3956), 393-404.
Engwicht, D (1999), (İlk basım) Reclaiming our Cities and Towns (Towards an Eco‐City), (Tekrar Basım) Street Reclaiming, Creating livable Streets and Vibrant Communities, Pluto Press Australia 1999.
Eraydin, A. (2012). Kent-Bölge. M. Ersoy (Ed.), Kentsel Planlama Ansiklopedik Sözlük (187-189). İstanbul: Ninova.
Encyclopedia internet sayfası, (2024) https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/art-and-architecture/architecture/conurbation
Etimoloji Türkçe İnternet Sayfası (2024). https://www.etimolojiturkce.com/arama/Metropolis
Geddes , Patrick . 1915 . Cities in Evolution, Jacqueline Tyrwhitt, eeditörler, London : Lund Humphries .
Gedikli, B. (2012). Stratejik Mekansal Planlama: Planlamada Yeni Anlayışlar, Yöntemler ve Teknikler. Planlama Kuramına Giriş. İmge Kitabevi.
Gottmann, J. (1957). Megalopolis or the urbanization of the northeastern seaboard. Economic geography, 33(3), 189-200.
Harvard Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama ve Tasarım Bölümü internet sayfası; (2024). https://www.gsd.harvard.edu/urban-planning-design/
Hammond, Mason & Castagnoli, Ferdinando. (1975). Orthogonal Town Planning in Antiquity. The American Historical Review. 80. 1303. 10.2307/1852071.
Hasol D.1979 (2. baskı). Ansiklopedik Mimarlık Sözlüğü, Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları, İstanbul
Hillier B, Hanson J. The Social Logic of Space. Cambridge University Press; 1984.
Hillier, Bill. (2002). A Theory of the City as Object: Or, How Spatial Laws Mediate the Social Construction of Urban Space. Hillier, B. (2002) A theory of the city as object: or, how spatial laws mediate the social construction of urban space. Urban Design International, 7 (3-4). pp. 153-179. ISSN 13575317. 7. 10.1057/palgrave.udi.9000082.
Karataş, A. (2023). Megalopolis (Megalopolis). Kent Terimleri Ansiklopedisi, 591–595.
Kurtarır, E., Geçer Sargın, F., Karakaya Ayalp, E. (2023). Göç Kentlerinde Birlikte Yaşam Bir Sosyal İnovasyon Modeli Olarak Geliştirilen Yaşayan Laboratuvar Deneyimlerinin Gösterdikleri,” Ege Mimarlık, 117, 46–51.
Kut Görgün, E., & Yörür, N. (2017). 6360 SAYILI BÜYÜKŞEHİR KANUNU SONRASI KIRSAL ALANLARI YENİDEN DÜŞÜNMEK- İZMİR ÖRNEĞİ. Aydın İktisat Fakültesi Dergisi, 2(1), 11-27.
Mumford, L. (1938). The culture of cities. Harcourt, Brace and Co.
Norquist, J. 1998. The Wealth of Cities: Revitalizing the Centers of American Life, Press Conference, 08.06.1998, https://www.c-span.org/video/?107127-1/the-wealth-cities#, Yayın; C-Span, 06.35 dakika
Norquist, J. O., 1998, The Wealth of Cities: Revitalizing the Centers of American Life. Reading, MA: Addison-Wesley.
OECD (2023), OECD Economic Surveys: Türkiye 2023, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/864ab2ba-en.
Olğaç, İ., & Doğan, M. (2023). TÜRKİYE’DEKİ 30 BÜYÜKŞEHİR’İN PERSPEKTİFİNDEN İSTANBUL’UN ŞEHİRSEL NÜFUSUNUN TESPİTİ (1980-2022). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(2), 89-107.
Population Reference Bureau, 2023; 2023 World Population Data Sheet, https://2023-wpds.prb.org/).
Özatağan, G., Eraydın, A., & Avar, A. (2013). Büzülen kentlerin yeniden canlandırılmasına yönelik bilgi ve strateji oluşturulmasına katkı: İzmir kent bölgesinde yayılma, yığılma, küçülme ve büzüşme süreçlerinin birlikteliği ile ortaya çıkan mekansal örüntülerin Avrupa kentleri ile karşılaştırılması. Research Highlights, 17.
Ray Gindroz, CITY LIFE AND NEW URBANISM, 29 Fordham Urb. L.J. 1419 (2002).
Resmi Gazete, Sayı; 18749, Tarih 09/05/1985; 3194 Sayılı İmar Kanunu, https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/18749.pdf
Resmi Gazete, Sayı 25531 Tarih 23/07/2004; 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2004/07/20040723.htm
Resmî Gazete Sayı 28489 Tarih 06/12/2012; 6360 sayılı “On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması İle Bazı Kanun Ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm
Sassen, Saskia. (2008). The Global City. Nugent, D., & Vincent, J. (Eds.). (2008). A Companion to the Anthropology of Politics. John Wiley & Sons. 10.1002/9780470693681.ch11
Sassen, S. (2013). The Global City: New york, London, Tokyo.
Scott, A. J., & ÇAMUR, Ç. K. C. (2004). Küreselleşme ve kent-bölgelerin yükselişi. Planlama, TMMOB Şehir Plancıları Odası Yayını, (3), 26.
Şehir Plancıları Odası internet sayfası (2024). Hakkımızda, https://www.spo.org.tr/subeler/sube_hakkinda.php?sube=1).
Taylor, Peter J. (2000) World Cities and Territorial States Under Conditions of Contemporary Globalization. Political Geography 19:5–32.
TUİK (2022). Kent-Kır Nüfus İstatistikleri https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Kent-Kir-Nufus-Istatistikleri-2022-49755
Demographia (2023) Demographia World Urban Areas, 19th Annual; Population & Density. http://www.demographia.com/db-worldua.pdf
