Çocuk Edebiyatı ve Çevresel Bilinç
Özet
Bu çalışma, Sanayi Devrimi sonrası hız kazanan sanayileşme, kontrolsüz tüketim ve nüfus artışı gibi etkenlerle ortaya çıkan küresel ekolojik krizi ve bu krizin aşılmasında çocuk edebiyatının çevresel bilinç kazandırma potansiyelini kapsamlı bir literatür taramasıyla incelemektedir. Çevre sorunlarının karmaşık yapısı karşısında, insanoğlunun kendisini doğanın hakimi değil, onun ahlaki yükümlülükleri olan sade bir üyesi olarak görmesini savunan toprak etiği ve ekopsikoloji yaklaşımları hayati önem taşımaktadır. Bu doğrultuda, eko-kurgu, ekodistopya ve iklim-kurgu gibi yeni edebi türler kurgunun gücünü kullanarak toplumsal farkındalığı artırmaktadır. Bilimsel araştırmalar, çocukların didaktik yönergeler içeren ders kitaplarından ziyade edebi metinlere çok daha olumlu tepki verdiğini ve erken yaşta edinilen çevre bilincinin kalıcı tutumlara dönüştüğünü göstermektedir. Türkiye'de özellikle 1980'lerden sonra sayıca artan ve 1990'larda bir dönüm noktası yaşayan çevre konulu çocuk kitapları; hava, su, toprak kirliliği, çarpık kentleşme ve biyoçeşitliliğin tahribatı gibi güncel temaları başarılı bir şekilde kurguya taşımaktadır. Bu nitelikli yapıtlar doğrudan didaktik öğütler vermeden; estetik bir dil aracılığıyla çocuklarda bilgi edinme merakı, empati yeteneği, gelecek öngörüsü, önlem-koruma arzusu ve ortak hareket etme bilinci uyandırmaktadır. Sonuç olarak çocuk edebiyatı, genç nesillerde köklü değer oluşumları ve olumlu davranış değişiklikleri meydana getirerek yaşanabilir bir dünyanın geleceğini inşa etmede kritik ve birleştirici bir sorumluluk üstlenmektedir.
This study examines the global ecological crisis caused by factors such as accelerated industrialization after the Industrial Revolution, uncontrolled consumption, and population growth, alongside the potential of children's literature to foster environmental consciousness in overcoming this crisis through a comprehensive literature review. Faced with the complex structure of environmental problems, land ethics and ecopsychology approaches—which advocate that human beings should view themselves not as masters of nature but as simple members with moral obligations—are of vital importance. Accordingly, emerging literary genres such as eco-fiction, eco-dystopia, and climate fiction enhance social awareness by utilizing the power of narrative. Scientific research indicates that children respond much more positively to literary texts than to textbooks containing didactic instructions, and that environmental awareness acquired at an early age transforms into permanent attitudes. In Turkey, environmental children's books, which increased in number particularly after the 1980s and experienced a turning point in the 1990s, successfully integrate contemporary themes such as air, water, and soil pollution, unplanned urbanization, and the destruction of biodiversity into fiction. Without offering direct didactic advice, these high-quality works inspire a curiosity for knowledge, empathy, foresight for the future, a desire for prevention and protection, and a sense of collective action in children through aesthetic language. Consequently, children's literature assumes a critical and unifying responsibility in building the future of a habitable world by generating deep value formations and positive behavioral changes in younger generations.
Referanslar
Akkoyunlu Ertan, K. (2015). Leopoldcü düşünce ve yeryüzü (toprak) etiği. Memleket Siyaset Yönetim, 10 (23), 1-20.
Akman, Y., Ketenoğlu, O., Kurt, L., Düzenli, S., Güney, K. & Kurt, F. (2004). Çevre kirliliği (çevre biyolojisi). Palme Yayıncılık.
Aslan, C. (2015). Çocuk edebiyatı yapıtlarının çevre sorunlarını yansıtışı bağlamında incelenmesi. International Journal of Human Sciences, 12 (2), 1818-1852.
Atasoy, E. B. (2006). Çevre için eğitim: çocuk doğa etkileşimi. Ezgi Kitabevi.
Ateş, H. (2012). Gülsüm Cengiz'in öykülerinin çocukta doğa sevgisi ve çevre bilinci geliştirme açısından incelenmesi.(Basılmamış yüksek lisans tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
Bademci, L. (21.04.2021) “Kutuplardan gelen sıcacık bir hikâye: Nanuk ve Pati Sonatı”. 20 Eylül 2022 tarihinde https://www.gazeteduvar.com.tr/kutuplardan-gelen-sicacik-bir-hikaye-nanuk-ve-pati-sonati-haber-1518342 adresinden erişildi.
Baratz L. & Hazeira H. (2012). Children’s literature as an ımportant tool for education of sustainability and the environment, International Electronic Journal of Environmental Education, (Çev. N. Akyürek), 17 Eylül 2022 tarihinde https://www.sozelti.com/2021/02/01/surdurulebilirlik-ve-cevre-egitiminde-onemli-bir-arac-olarak-cocuk-edebiyati/ adresinden erişildi.
Bayraktar, B. (2021). İklim-kurgu ve distopik bir öykü olarak “Günübirlikçiler”. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 6 (2), 574-597.
Bulut, F. (2020). Ekoeleştiri kuramı ışığında Ayla Kutlu’nun “Huvava: İlk Çevre Koruyucu” adlı eserine bakış. Turkish Studies - Language, 15(2), 625-638.
Can, E. (2016). Hikmet Temel Akarsu’nun çocuk kitaplarında çevre sorunu. H. Asutay, S. Duran Baytar, Z. H. Ünal, D. Yılmaz, S. Gürel & T. Öztürk, (Ed). Çocuk ve gençlik Edebiyatında barış kültürü içinde. (s. 171-172). Trakya Üniversitesi Yayınları.
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı (2020). 25 Eylül 2022 tarihinde https://webdosya.csb.gov.tr/db/bolu/icerikler/cevre-20180222082618.pdf adresinden erişildi.
Durmaz Aksu, E. ( 2019). Hukuka güvenebilir miyiz? Ekolojik distopyalar ve gerçek felaketler. Hukuk Kuramı. 6 (2), 1-21.
Dwyer, J. (2010). Where the wild books are: a field guide to ecofiction. University of Nevada Press.
Ergeç, Z. (2021).”Oya Baydar’ın Köpekli Çocuklar Gecesi adlı romanı üzerine ekoeleştirel bir okuma.” Söylem Filoloji Dergisi, 5 (1), 176-189.
Ergin, M. & Dolcerocca, Ö. N. (2016). Edebiyata ekoeleştirel yaklaşımlar: Ekoşiir ve Elif Sofya. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3, 297-324.
Erten, S. (2004). Çevre eğitimi ve çevre bilinci nedir, çevre eğitimi nasıl olmalıdır?. Çevre ve İnsan Dergisi, 25 (65), 1-13.
Güney, E. (2002). Türkiye çevre sorunları, doğal ve kültürel ortam bozulması. Çantay Kitabevi.
Kavcar, C. (1982). Edebiyat ve eğitim. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Yayınları.
Keleş, R. & Hamamcı, C. (2002). Çevrebilim (4. Baskı). İmge Kitabevi.
Keleş, R. (2013). 100 soruda çevre, çevre sorunları ve çevre politikası. Yakın Kitabevi.
Kolbay, A. (02.01.2022). “Çocuk kitaplığı / dünyamıza ne olmuş: çocuklar için iklim krizi” 22 Eylül 2022 tarihinde https://www.diken.com.tr/cocuk-kitapligi-dunyamiza-ne-olmus-cocuklar-icin-iklim-krizi/ adresinden erişildi.
Kuzu, T. (2008). “Aytül Akal’ın masallarıyla çocukta çevre bilinci geliştirme”. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19, 327-339.
Kütük, A. (2019). Eko-okullardaki çocuk kitaplarının çevre eğitimi açısından incelenmesi.(Basılmamış yüksek lisans tezi). Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Metin, A. E. & Gül, A. (2022). Eko-psikolojiyi etkileyen değişkenlerin belirlenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 26 (1), 90-105.
O'Brien K. & Stoner D. K. (1987). “Increasing environmental awareness through children's literature”. The Reading Teacher, 41 (1), 14-19.
Özer, M. (2017). Doğa etiği. İmge Kitabevi.
Özdağ, U. & Gökalp Alpaslan, G. (2010). “Türkiyat araştırmalarında yeni bir alan: çevreci eleştiri.” 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı, C. II, 641-651.
Özdağ, U. (2017). Çevreci eleştiriye giriş. Ürün Yayınları.
Özdemir, O. (1998). Yazınsal bir tür olarak öykünün çevre duyarlılığına etkisi. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Rozsak, T. (1992). The voice of earth: an exploration of ecopsychology. Simon & Schuster.
Sever, S. (2002). Çocuk ve edebiyat. Ankara: Engin Yayınevi.
Sever, S., Dilidüzgün, S., Neydim, N. & Aslan, C. (2007). İlköğretimde çocuk edebiyatı. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Tümertekin, E. & Özgüç, N. (2004). Beşerî coğrafya insan, kültür, mekân. Çantay Kitabevi.
Ünal, S., Ebru, M. & Sayar, A. (2001). Çevre bilinci, bilgisi ve eğitimi. Marmara Üniversitesi Yayınları.
Yalvaç, A. (15.09. 2022). “Distopya edebiyatının vazgeçilmezi ekokurgu nedir? Son yıllarda neden önem kazanmıştır?” 21 Eylül 2022 tarihinde https://kayiprihtim.com/dosya/ekokurgu-nedir-ekolojik-kurgu-neden-onemli/ adresinden erişildi.
Yazıcı, O. H. & Gedikoğlu, G.Y. (2012). “Aytül Akal’ın çocuk kitaplarında çevre bilinci ve duyarlığı”. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(2), 793-806.
