Çocuk Edebiyatında Yer Alan Halk Edebiyatı Ürünlerinin Kültür Aktarımındaki İşlevleri
Özet
Bu çalışma, çocuk edebiyatında yer alan masal, destan, ninni, bilmece, atasözü, deyim, fıkra, tekerleme, fabl, hikâye ve efsane gibi halk edebiyatı ürünlerinin kültür aktarımındaki işlevlerini incelemektedir. Çocuk edebiyatı ve kültür ilişkisi oldukça dinamik bir yapıya sahip olup, çocukların millî ve kültürel kimliklerinin oluşmasında, bilişsel, ruhsal ve manevi gelişimlerinde halk kültürü kaynakları hayati bir öneme sahiptir. Masallar çocukların hayal güçlerini zenginleştirip psikolojik gelişimlerine katkı sağlarken, destanlar millî bilinç ve tarihi olaylara olan ilgiyi artırır. Atasözleri ve deyimler, dilin zenginliğini ve toplumsal kuralları yoğun bir anlatımla aktarır. Bilmece ve tekerlemeler dil becerilerini, mantığı ve ezber yeteneğini geliştirirken; fıkralar mizah yoluyla eleştirel düşünmeyi ve sosyal davranış kurallarını öğretir. Fabl, hikâye ve efsaneler ise doğa-insan ilişkisi ve fantastik unsurlarla çocukların muhayyilesini besler. Anneler tarafından söylenen ninniler ise çocuk ile anne arasında köprü kurarak değerlerin duygusal yolla aktarımını ve çocuğun ruhsal olarak rahatlamasını sağlar. Sonuç olarak, yerli çocuk edebiyatının zengin halk kültürü unsurlarıyla beslenmesi, kültürel bozulmanın önüne geçilmesi, geleneksel öğretilerin geleceğe taşınması ve çocukların çok yönlü şahsiyet kazanması açısından stratejik bir öneme sahiptir.
This study examines the functions of folk literature products, such as fairy tales, epics, lullabies, riddles, proverbs, idioms, jokes, nursery rhymes, fables, stories, and legends, in cultural transmission within children's literature. The relationship between children's literature and culture is highly dynamic, and folk culture resources hold vital importance in forming children's national and cultural identities, as well as their cognitive, spiritual, and psychological development. While fairy tales enrich children's imagination and contribute to psychological development, epics foster national consciousness and interest in historical events. Proverbs and idioms convey linguistic richness and social norms through condensed narratives. Riddles and nursery rhymes enhance language skills, logic, and memory capacity, whereas jokes teach critical thinking and social behavior guidelines through humor. Fables, stories, and legends nurture children's imagination through nature-human relationships and fantastic elements. Lullabies sung by mothers establish a bridge between mother and child, ensuring the emotional transmission of values and psychological relaxation. In conclusion, enriching native children's literature with rich folk culture elements holds strategic importance to prevent cultural deterioration, pass traditional teachings to future generations, and enable children to develop multi-dimensional personalities.
Referanslar
Arslan, F. (2015). Simge ve değer yüklemesinin kıyısında şiirsel bir söylem: Cengiz Aytmatov’un sembolik dili ve deniz kıyısında koşan ala köpek. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 5, 53-65.
Barut, E. & Odacıoğlu, C. M. (2019). Çocuk edebiyatı çeviri eserlerinde kültürel aktarım incelemesi: Oliver Twist örneği. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12 (62). 66-70.
Barutçu, T. & Açık, F. (2018). Çocuk edebiyatı ürünlerinde yer alan deyimlerin kültür aktarımındaki rolü ve Türkçe ders kitaplarındaki deyimlerle örtüşme düzeyi. Bilig. 86, 183-209.
Bauman, Z. (2015). Akışkan modern dünyada kültür (Çev. İhsan Çapcıoglu-Fatih Ömek). Atıf Yayınları.
Boratav, P. N. (1969). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Gerçek Yayınevi.
Campbell, J. (2013). Kahramanın sonsuz yolculuğu. Kabalcı Yayınları.
Çelebioğlu, A. (1982). Türk ninniler hazinesi. Kitabevi Yayınları.
Çobanoğlu, Ö.(2003). Türk dünyası edebiyatı tarihi. Kültür Bakanlığı Yayınları.
Dedeoğlu, H. (2013). İlkokullarda çocuk kitapları ve dergileri. Çocuk edebiyatı (Ed: Mübeccel Gönen) ss. 285-303. Eğiten Kitap.
Duralı Ş. T. (2000). Çağdaş küresel medeniyet. Dergâh Yayınları.
Duymaz, A. (2000). Tekerlemeler. Akçağ Yayınları.
Duymaz, A. (2002). İrfanı arzulayan sözler tekerlemeler. Akçağ Yayınları.
Eagleton, T. (2005). Kültür yorumları (Çev. Özge Çelik). Ayrıntı Yayınları.
Eker, Ö. G. (2009). İnsan kültür mizah-eğlence endüstrisinde tüketim nesnesi olarak mizah. Grafiker Yayınları.
Elçin, Ş. (2004). Halk edebiyatına giriş. Akçağ Yayınları.
Elkind, D. (2001), Değişen dünyada çocuk yetiştirme ve eğitim, dünyada ve Türkiye’de değişen çocukluk. (Haz.B. Onur), ÇOKAUM Yayınları.
Felski, R. (2016). Edebiyat ne işe yarar? (Çev. E. Ayhan). Metis Yayınları.
Gönen, M. & Veziroğlu, M. (2013). Çocuk edebiyatının genel hedefleri. Çocuk edebiyatı (Ed: Mübeccel Gönen) ss.1-14. Eğiten Kitap.
Güney, C. E. (1971). Folklor ve halk edebiyatı. Millî Eğitim Basımevi.
Güvenç, B. (1979). İnsan ve kültür. Remzi Kitabevi.
Hasdedeoğlu, O. M. (2019). Halide Edip ve Yakup Kadri’nin romanları ekseninde Türk edebiyatının ulus-devlet oluşumuna etkisi. Kesit Yayınları.
Huizinga, J. (2006). Homo ludens-oyunun toplumsal işlevi üzerine bir deneme, (Çev. M. Ali Kılıçbay). Ayrıntı Yayınları.
Karagül, S. (2019). Çocuk edebiyatının temel işlevleri: Felski’nin yaklaşımı doğrultusunda bir değerlendirme. Dil Eğitimi ve Araştırmaları Dergisi. 5 (2), 334-351.
Kayabaşı, A. O. & Günindi, Y. (2016). Çocuk oyunlarında tekerlemenin yeri. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum. 5 (13), 19-30.
Köktürk, M. (2006). Kültürün dünyası: kültür felsefesine giriş. Hece yayınları.
Kumartaşlıoğlu, S. (2017). Türk fıkra kültürü. “Gülme kuramları ve fıkralar”. (Ed. Kürşat Öncül & Songül Çiçek), ss.149-162. Akçağ Yayınları.
Kunos, I. (2013). Türkçe ninniler. (Haz. Nilgün Çıblak Coşkun). Otorite Yayınları.
Liberman, J. (2017). Medyalar masal anlatısını öldürüyor. TRT Akademi. 2(4). 544-561.
Oğuz, M. Ö. (2014). Türk halk edebiyatı el kitabı. Grafiker Yayınları.
Oğuzkan, A. F. (2001). Çocuk edebiyatı. Anı Yayıncılık.
Sakaoğlu, S. (2009). Efsane araştırmaları. Kömen Yayınları.
Smith, P. (2007). Kültürel kuram. (Çev. Selime Güzelsan, İbrahim Gündoğdu). Babil Yayınları.
Şimşek, Ş. & Bulut, F. (2022). Abdullah Harmancı’nın hışırtı avcısı adlı eserinde kültür aktarımı. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 8 (1), 37-66.
Şirin, M. R. ( 2016). Edebiyat ve çocuk edebiyatı edebiyatın amacı ve işlevi. Türk Dili, CX (780), 12-31.
TDV İslâm Ansiklopedisi (1994). Edebiyat maddesi, Orhan Okay. 10. cilt, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Tekin, A. (1995). Edebiyatımızda isimler ve terimler. Ötüken Yayınları.
Turhan, M. (1987). Kültür değişmeleri-sosyal psikoloji bakımından bir tetkik. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.
Wellek, R. & Warren A. (1983). Edebiyat biliminin temelleri. (Çev. A. E. Uysal), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Yılar, Ö. (2015). Halk bilimi ve eğitim. Pegem Akademi Yayınları.
Yıldırım, D. (1976). Türk edebiyatında Bektaşi tipine bağlı fıkralar (inceleme-metin). Kültür Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
Zijderveld, A. C. (2013). Kültür sosyolojisi - kültür sosyolojisine ve metodolojisine giriş. (Çev. K. Canatan). Açılım Kitap.
