Cenap Şahabettin’in Çeviri Düzyazıları
Özet
Bu çalışma, Türk edebiyatının önde gelen şair ve düzyazı ustalarından Cenap Şahabettin’in Batı edebiyatından yaptığı ve bugüne kadar müstakil olarak incelenmemiş olan 22 adet çeviri düzyazısını kronolojik olarak ele almaktadır. Yazarın 1885-1901 yılları arasında Sa’âdet, İmdâdü’l-Midâd, İkdâm, Mektep, Servet-i Fünûn ve Malûmât gibi süreli yayınlarda yayımlanan bu çevirileri; Fransızca, Almanca ve İngilizceden yapılmıştır. Şahabettin, çeviri metinlerinde çoğunlukla 19. yüzyıl edebiyatının gözde temaları olan hastalık, yaşlılık, ölüm, esaret ve hüzün gibi bireysel kurguları ve çarpıcı sonları tercih etmiştir. İlk dönemlerinde mensur şiir tarzında, ağır ve dolaylı çeviriler yaparken, zamanla doğrudan çeviri yöntemine yönelmiş ve dili sadeleşmiştir. Özellikle Fransızca çevirilerinde kendi sanatlı üslubunu korurken, Almanca ve İngilizce metinlerde daha yalın bir dil kullanmıştır. Ayrıca, Osmanlı toplumunun kültürel ve ahlaki yapısına uymayan bölümleri sansürleyerek metinler üzerinde tasarrufta bulunmuştur. Çeviriyi mekanik bir aktarım değil, sanatsal bir yeniden üretim olarak gören Cenap Şahabettin, bu çalışmalarıyla hem kendi düzyazı üslubunu geliştirmiş hem de dönem okurunu Batı edebiyatıyla buluşturarak Türk edebiyat tarihine önemli bir katkı sağlamıştır.
This study chronologically examines 22 translated prose works by Cenap Şahabettin, one of the leading poets and prose masters of Turkish literature, which have not been independently analyzed until today. Published between 1885 and 1901 in periodicals such as Sa’âdet, İmdâdü’l-Midâd, İkdâm, Mektep, Servet-i Fünûn, and Malûmât, these translations were made from French, German, and English. In his translated texts, Şahabettin mostly preferred individual narratives with striking endings and popular 19th-century themes such as illness, old age, death, captivity, and melancholy. While he performed heavy and indirect translations in the style of prose poetry during his early periods, he leaned toward the direct translation method over time, and his language became simpler. He maintained his own ornate style especially in his French translations, whereas he used a plainer language in German and English texts. Furthermore, he exercised discretion over the texts by censoring sections that did not comply with the cultural and moral structure of Ottoman society. Viewing translation not as a mechanical transfer but as an artistic reproduction, Cenap Şahabettin developed his own prose style through these works and made a significant contribution to the history of Turkish literature by introducing the readers of the period to Western literature.
Referanslar
Akay, H. (1998). Cenab Şahabeddin'in şiirleri üzerine stilistik bir araştırma (şiir tahlilleri). İstanbul: Kitabevi.
Akay, H. (2020). Servet-i Fünûn şiir estetiği (Cenab Şahabeddin'in gözüyle). İstanbul: Şule .
Akkaymak, E. (2001). İkdam gazetesindeki hikâyeler üzerine bir inceleme (1894-1898) [Yayımlanmamış doktora tezi][. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Andı, K. (1997). Servet-i Fünûn mecmuasının sistematik indeksi (1891-1901)[yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Arslan, N. (2017). Recaizade Mahmut Ekrem’in Atala Çevirisini biçimlendiren kültürel ve estetik kaygılar. Bilig (81), 139-163.
Bayık, H. B. (2000). Cenab Şahabeddin'in Servet-i Fünûn Dergisi'nde yayımlanmış makaleleri [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]i. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
Boğaziçi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Proje Ekibi. (t.y.b.). Lâne-i Elhan. 11.08. 2022 tarihinde Servet-i Fünûn Veritabanı: http://www.servetifunundergisi.com/lane-i-elhan/ adresinden alındı
Boğaziçi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Proje Ekibi. (t.y.a). Yalı Hayâlatı. 11.08. 2022 tarihinde Servet-i Fünûn Veritabanı: http://www.servetifunundergisi.com/yali-hayalati/ adresinden alındı
Buttanrı, M. (1997). İkdam Gazetesi üzerine bibliyografik bir inceleme (1894-1900) [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Devellioğlu, F. (1992). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lûgat (10 b.). Ankara: Aydın Kitabevi.
Enginün, İ. (2006). Cenap Şahabettin. İ. Parlatır, Ö. Huyugüzel, B. Ercilasun, M. Özbalcı, & A. Karaca içinde, Servet-i fünûn edebiyatı (s. 103-206). Ankara: Akçağ.
Enginün, İ. (2008). Türkçede Shakespeare çevirileri ve etkisi. İstanbul: Dergâh.
Enginün, İ. (2007). Yeni Türk edebiyatı Tanzimat'tan Cumhuriyet'e (1839-1923) (3 b.). İstanbul: Dergâh.
Kaplan, M. (2006). Türk edebiyatı üzerinde araştırmalar 1 (8 b.). İstanbul: Dergâh.
Keleş, R. E. (1999). Mektep dergisinin incelenmesi batı edebiyatından tercümeler 1891-1898 [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
Korkmaz, R. (2020). R. Korkmaz (Dü.) içinde, Yeni Türk edebiyatı el kitabı 1839-2000 (13 b., s. 13-42). Ankara.
Luebering, J. (t.y.). Catulle Mendés. 07.06. 2022 tarihinde Britannica: https://www.britannica.com/topic/Parnassian adresinden alındı
Morini, M. (2007). La traduzione, teorie, strumenti, pratiche. Milano: Sironi Editore.
Okay, O. (2005). Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı: Fikirler, türler, toluluklar, temalar. İstanbul: Dergâh Yayınları .
Özbek, S. (2016). Nesir yazarı olarak Cenap Şahabettin [yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
Rakova, Z. (2016). Çeviri kuramları. (Y. Polat, Çev.) http s://digilib.p hil.muni.cz/data/handle/11222.digilib/130676 /mon ography.pdf: Çevirmenin Yayını.
Sabit, A. (Dü.). (1303). İmdâdü'l Midâd.
Şahâbeddin, C. (2005a). Avrupa mektupları. (N. Şenol, Dü.) İstanbul: Bordo Siyah.
Şahabeddin, C. (2018). Bütün şiirleri (3 b.). (M. Kaplan, İ. Enginün, B. Emil, N. Birinci, & A. Uçman, Dü) İstanbul: Dergâh.
Şahabeddin, C. (1998). Evrâk-ı eyyâm. (H. Akay, Dü.) İstanbul: Timaş.
Şahabeddin, C. (1994). İstanbul'da bir Ramazan. (A. Uçman, Dü.) İstanbul: Kitap.
Şahabettin, C. (1324a). "Râsime-yi Hoşamedi. Mehâsin , 1 (3), 147-149.
Şahabettin, C. (2002). Âfâk-ı Irak: Kızıldeniz'den Bağdat'a hatıralar. (B. Yorulmaz, Dü.) İstanbul: Dergâh.
Şahabettin, C. (1324b). Aile arasında nezaket. Mehâsin , 1 (3), 170-182.
Şahabettin, C. (2015). Beyrut, Filistin ve Nablus izlenimleri 1918. (T. Haykır, Dü.) Ankara: Ötüken.
Şahabettin, C. (1886c). Bora. Sa'âdet , 2-3.
Şahabettin, C. (1901e). Canlı kuklalar. Malûmât (282), 845-846.
Şahabettin, C. (2013). Çok değil güzel yazan yaşar! Cenap Şahabeddin'den sanat ve edebiyat üzerine yayımlanmış yazılar. İstanbul: Babıali Kültür .
Şahabettin, C. (1886b). Elvedâ! Sa'âdet (329), 3.
Şahabettin, C. (1312ğ). Eski dost [I]. Servet-i Fünûn (278), 282-283.
Şahabettin, C. (1312h). Eski dost [II]. Servet-i Fünûn (280), 315-317.
Şahabettin, C. (1312ı). Eski dost [III]. Servet-i Fünûn (281), 331-332.
Şahabettin, C. (1312i). Eski dost [IV]. Servet-i Fünûn (282), 348.
Şahabettin, C. (1312j). Eski dost [V]. Servet-i Fünûn (283), 361-362.
Şahabettin, C. (1312k). Eski dost [VI]. Servet-i Fünûn (285), 393-395.
Şahabettin, C. (1312l). Eski dost [VII]. Servet-i Fünûn (288), 26-28.
Şahabettin, C. (2001). Evrâk-ı leyâl. (G. Barlas, & İ. Enginün, Dü) İstanbul: Dergâh.
Şahabettin, C. (1312e). Fransin. Mektep (55), 875-878.
Şahabettin, C. (1996). Hac yolunda. (H. Erdem, Dü.) İstanbul: Kitabevi.
Şahabettin, C. (1901c). Hani bilet. Malûmât (291), 991-994.
Şahabettin, C. (1312b). Hayâl-i mâder. Mektep (39), 624.
Şahabettin, C. (1895). Hikâye-i müntahâbe. İkdâm (435), 3.
Şahabettin, C. (1313d). İhtiyar Aşıka. Mektep (53), 846-848.
Şahabettin, C. (1901ç). İki bûse [I]. Malûmât (300), 1139-1140.
Şahabettin, C. (1901d). İki bûse [II]. Malûmât (302), 1181-1182.
Şahabettin, C. (1312c). İkizler. Mektep (47), 745-746.
Şahabettin, C. (1312 f). Karlar altında. Servet-i Fünûn (271), 167-171.
Şahabettin, C. (1312n). Lâne-i elhân. Servet-i Fünûn (304), 280-283.
Şahabettin, C. (1885a). Melek-sabî. Sa'âdet (296), 3.
Şahabettin, C. (1312ç). Mito ile Malina. Mektep (47), 747-748.
Şahabettin, C. (1886a). Muhabbet-i ferzendi. Sa'âdet (327), 3.
Şahabettin, C. (1901a). Overland treninin gece yolculuğu. Malûmât (282), 832-840.
Şahabettin, C. (1312g, Mayıs 30). Ressamın avdeti. Servet-i Fünûn , 211-214.
Şahabettin, C. (1312a). Sevdâ-yı nâçîz. Mektep (37), 591-592.
Şahabettin, C. (2016). Suriye mektupları. (S. Özbek, Dü.) Konya: Çizgi.
Şahabettin, C. (1885b). Şeb-i mehtâb. Sa'âdet (308), 3.
Şahabettin, C. (2005b). Tiryaki sözleri. Ankara: Elips.
Şahabettin, C. (1312m). Yalı hayâlâtı. Servet-i Fünûn (288), 18-20.
Şahabettin, C. (1901b). Zevce. Malûmât (290), 977-980.
Tanpınar, A. H. (1997). 19uncu asır Türk edebiyatı tarihi (8 b.). İstanbul: Çağlayan.
Tarakçı, C. (1993). Cenab Şahabeddin (Cilt 7). İstanbul: TDV İslâm Ansiklopedisi.
Uluğtekin, G. (2009). Le Tartuffe’ten Tartüf’e: Ahmet Vefik Paşa’dan Bir çeviri-uyarlama. Tiyatro Araştırmaları Dergisi , 30 (30), 123-140.
Ünalan, Y. (2007). Mehmet Rauf'un Kadın Dergileri: Mehasin ve Süs (İnceleme ve Metinler) [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ersiyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
Yalçın, M. (Dü.). (2010). Tanzimat'tan bugüne edebiyatçılar ansiklopedisi (3 b., Cilt 1). İstanbul: YKY.
Yazıcı, M. (2005). Çeviribilim temel kavram ve kuramları. İstanbul: Multilingual.
