Samakovlu Ahmet Hamdi Paşazâde Halil Salim Rüştü Akır’ın Servet-i Fünûn Dergisinde “Halil Rüşdü” İmzasıyla Yayımlanan Telif Hikâyeleri
Özet
Servet-i Fünûn dergisinde "Halil Rüşdü" müstearıyla telif hikâyeler yayımlayan Samakovlu Ahmet Hamdi Paşazâde Halil Salim Rüştü Akır’ın hayatını, geniş külliyatını ve edebî kişiliğini detaylıca ele alan bu çalışma, edebiyat tarihindeki indeks karmaşalarını çözmektedir. Araştırma, yazarın daha önce yanlışlıkla M. Turhan Tan ile ilişkilendirilen bu takma adın gerçek sahibi olduğunu; askerî geçmişe sahip, Fransızca bilen ve Dersa'âdet Mekteb-i İ'dâdî-i Askeriyesi'nde müdür muavinliği yapmış Kolağası Halil Rüştü ile aynı kişi olduğunu kesin olarak doğrulamaktadır. Yazarın hikâye, şiir, tiyatro, sözlük ve dil bilgisi gibi son derece farklı alanlarda hacimli bir külliyatı bulunmaktadır. Çalışma kapsamında, Halil Rüştü’nün Servet-i Fünûn’da 1895-1896 yılları arasında yayımlanan on adet hikâyesi kronolojik olarak incelenmiştir. Bu eserler genel olarak aşk buhranı, hayal-hakikat çatışması, bireysel melankoli ve küçük insanların günlük sıkıntıları gibi temaları işlemektedir. Yazar, anlatıcı tekniklerinde ben anlatıcı ve üçüncü şahıs olimpik anlatıcıyı bir arada kullanarak yenilikçi yapısal denemeler yapmış; ancak anlatıcıları vasıtasıyla karakterlerini ve aşk olgusunu eleştiren mesafeli bir tavır takınmıştır. İlk hikâyelerinde oda ve meyhane gibi kapalı mekân tasvirlerine odaklanırken, zamanla pastoral imajlara ve açık doğa betimlemelerine yönelmiştir. Sonuç olarak Halil Rüştü Akır, Abdülhak Hamid ve Recaizade Mahmut Ekrem etkisinde eserler veren, Tanzimat ile Servet-i Fünûn dönemi arasında köprü vazifesi görmüş yenilikçi bir Ara Nesil hikâyecisi olarak kabul edilmektedir.
Thoroughly examining the life, extensive corpus, and literary persona of Samakovlu Ahmet Hamdi Paşazâde Halil Salim Rüştü Akır, who published copyrighted stories in Servet-i Fünûn magazine under the pseudonym "Halil Rüşdü", this study resolves index confusions in literary history. The research definitively confirms that the author is the true owner of this pseudonym, which was previously mistakenly associated with M. Turhan Tan, and that he is the same person as Kolağası Halil Rüştü, who had a military background, knew French, and served as an assistant director at the Dersa'âdet Military High School. The author possesses a voluminous corpus in diverse fields such as stories, poetry, theater, dictionaries, and grammar. Within the scope of the study, ten stories published by Halil Rüştü in Servet-i Fünûn between 1895 and 1896 are chronologically analyzed. These works generally address themes such as the crisis of love, the conflict between illusion and reality, individual melancholy, and the daily struggles of common people. The author made innovative structural experiments in narrative techniques by combining the first-person narrator and the third-person omniscient narrator; however, through his narrators, he adopted a distant stance criticizing his characters and the phenomenon of love. While focusing on enclosed space descriptions like rooms and taverns in his early stories, he turned toward pastoral images and open nature descriptions over time. In conclusion, Halil Rüştü Akır is recognized as an innovative Inter-Generation (Ara Nesil) storyteller who produced works under the influence of Abdülhak Hamid and Recaizade Mahmut Ekrem, serving as a bridge between the Tanzimat and Servet-i Fünûn periods.
Referanslar
1877-1878 Osmanlı-Rus seferinde Osmanlı kumandanları. (1913). (H. R. Akır, Çev.) İstanbul: Matbaa-i Ebüzziya.
Akır, H. (2017). 1877-1878 Osmanlı-Rus seferinde Osmanlı Kumandanları (eski ve yeni harflerle). (E. Gör, Dü.) DBY.
Akır, H. R. (1311ı, Kânun-ı sâni 19). İlk sevgi. Servet-i Fünûn(255), 331-332.
Akır, H. R. (1311a, Temmuz 13). Bir günlük hâtıram [I]. Servet-i Fünûn, 5(228), 317-320.
Akır, H. R. (1311ç). Visâl-i ma'sûmâne. Servet-i Fünûn, 47-48.
Akır, H. R. (1311b, Temmuz 20). Bir günlük hâtıram [II]. (229), 335-336.
Akır, H. R. (1311c, Ağustos 3). Leyl-i ıztırâb. Servet-i Fünûn (231), 367-368.
Akır, H. R. (1311d, Eylül 28). İbtidâ. Servet-i Fünûn (239), 78-80.
Akır, H. R. (1311e, Teşrîn-i evvel 5). Cevâb. Servet-i Fünûn, 95-96.
Akır, H. R. (1311f, Teşrîn-i evvel 19). İlk tebessüm. Servet-i Fünûn (242), 128.
Akır, H. R. (1311g, Teşîn-i sâni 23). Tebşir. Servet-i Fünûn, 207-208.
Akır, H. R. (1311h, Kanûn-ı Evvel 21). Hodperest! Servet-i Fünûn (251), 271-272.
Akır, H. R. (1311ğ, Teşrîn-i sâni 30). Kitâb-ı aşktan bir yaprak. Servet-i Fünûn (248), 221-223.
Akır, H. R. (1890a). Zavallı avcı. İstanbul: Kitabcı Avadis.
Akır, H. R. (1890b). Eyvah, yahut, talihsiz bir kız. İstanbul: Kitapçı Avadis.
Akır, H. R. (1892). Müftehem pederin müftehem oğlu. istanbul: Avadis Kütüphanesi.
Akır, H. R. (1894a). Fransızca kıraat muallimi. İstanbul: Artin Asaduryan Matbaası.
Akır, H. R. (1894b). Veda-i müebbed. İstanbul: Artin Asaduryan Matbaası.
Akır, H. R. (1895). Terânelerim. İstanbul: Hadika-ı Marifet.
Akır, H. R. (1896). Fransızca usul-i talimi. İstanbul: Artin Asaduryan Malumât Matbaası.
Akır, H. R. (1898). Müteverrime. İstanbul: Kitabcı Mihran.
Akır, H. R. (1901, Mayıs 9). Te'emmül-i hakîkat. Musavver Fen ve Edeb Mecmuası (87), 137-138.
Akır, H. R. (1908). 10 Temmuz 1324. Bursa: Matbaa-i Amiri.
Akır, H. R. (1909). Çocuk terbiyesine mahsus kan'un-ı esâsî. İstanbul: Matbaa-i Hayriye.
Akır, H. R. (1911). Yangına karşı ne yaparız ve nefsimizi, canımızı, nasıl muhafaza ederiz. İstanbul: İkbal Kütüphanesi.
Akır, H. R. (1915). Tetebbu'âtım ve müstahzâratım. İstanbul: Ahter Matbaası.
Andı, K. (1997). Servet-i Fünûn mecmuasının sistematik indeksi [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Biliimler Enstitüsü Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
Andı, K. (2006). Servet-i Fünûn mecmuası. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 4(7), 533-544.
Baytimur, N. M. (2018). Arafta kalan bir nesilde bilinçlenmesini gerçekleştiren bir edebi tür - ara nesil'de hikaye. İstanbul: Gece Akademi.
Boğaziçi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Proje Ekibi. (t.y.). Yazar arşivi: Halil Rüşdü. (Z. Uysal, Editör) 18.08. 2022 tarihinde Servet-i Fünûn: http://www.servetifunundergisi.com/author/halil-rustu/ adresinden alındı
Çelik, S. (2018). Servet gazetesi (1-100. sayılar) inceleme ve seçilmiş metinler [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
Çetindaş, D. (2006). Popüler tarihî romanlar ve M. Turhan Tan [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kayseri : Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
Devellioğlu, F. (1992). Osmanlıca-Türkçe ansiklopediik lûgat (10 b.). Ankara: Aydın Kitabevi.
Gariper, C. (2020). Geçiş dönemi: ara nesil. R. Korkmaz (Dü.) içinde, Yeni Türk Edebiyatı el kitabı 1839-2000 (13 b., s. Ankara). Ankara: Grafiker.
Kılıç, A., & Gürbüz, H. (2019). Recaizede Mahmut Ekrem'in edebiyata dair bazı dikkatleri ve eleştirileri. ESBDER, 12(2), 223-245.
Kaplan, M. (2007). Tevfik Fikret: devir-şahsiyet-eser (10 b.). İstanbul: Dergâh.
Keleş, R. E. (1999). Mektep dergisi'nin incelenmesi batı edebiyatından tercümeler 1891-1898 [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul: Marmara üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
Koçıbay, O. (t.y.). Samakovlu Halil Salim Bey'in hatıralarında Burdur. 16.08.2022 tarihinde Academia: https://www.academia.edu/26398715/samakovlu_halil_salim_beyin_hatıralarında_burdur adresinden ulaşılmıştır.
Kolcu, A. (2004). Musavver Fen ve Edeb Mecmuası (İnceleme, Tahlilî Fihrist ve Seçme Metinler) [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabillim Dalı.
Meydan, E. (2014). Tasvir-i Efkâr Gazetesi Üzerine Bir inceleme (1-451. Sayılar) [yayımlanmamış yüksek liisans tezi]. NNiğde: NNiğde Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabiilim Dalı Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı.
Nizamoğlu, Y. (2011, Güz). 10 Temmuz İnkılâbının birinci yıldönümünde Neyyir-i Hakikat gazetesinin yayınladığı mecmua üzerine. OTAM (30), 99-126. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000581
OCLC WorldCat Identities. (t.y.). Akır, Halil Rüştü. OCLC WolrdCat İdentities: 15.08.2022 tarihinde https://worldcat.org/identities/lccn-nr99009056/ adresinden ulaşılmıştır
Okay, O. (2005). Batılılaşma devri Türk Edebiyatı: fikirler, türler, topluluklar, temalar. İstanbul: Dergâh.
Özen, O. (2017). Artin Asaduryan'ın hayatı ve basın faaliyetleri (1853-?) [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Bilgi ve Belge Yönetimi Anabilim Dalı.
Pala, İ. (1999). Ansiklopedik divân şiiri sözlüğü (5 b.). Ankara: Ötüken Yayınları.
Servet. (1898, Eylül 2). Mekteb-i mezkûr... Servet (82).
Sincer, M. K. (2021). osmanlılarda seyahatnâme kültürü ve antalyalı halil saliim'in adadolu ve rumeli'ye bir küçük seyâhat yâhud her yerde terakkî isimli risalesi üzerine bir değerlendirme. Avrasya İncelemeleri Dergisi, 10 (1), 107-132.
Tanpınar, A. H. (1997). 19 uncu asır Türk edebiyatı tarihi (8 b.). İstanbul: Çağlayan Kitabevi.
Tümer, C. Ş. (2003). "Mektep" dergisi ve hakkında yapılan çalışmalara dair bazı dikkatler. A.Ü. Türkiiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (21), 323-338.
Türk Tarih Kurumu. (t.y.). Tarih çevirme kılavuzu. 10.08.2022 tarihinde: https://www.ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/ adresinden ulaşılmıştır
Tuna, S. (2021). Musavver Terakki (beşinci sene) inceleme-tahlili dizin-seçilmiş metinler [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
Us, H. T. (2019). Elli yıl. https://bik.gov.tr/wp-content/uploads/yayinlar/50-yil.pdf. (Ö. F. Doğan, Dü.) İstanbul.
Yıldız, G. (2017). İstanbul'da bir Acem matbaası: kitapçı Tahir ve Ahter. Osmanlı Araştırmaları (50), 175-218. https://doi.org/10.18589/oa.591632
Yalçın, M. (Dü.). (2010). Tanzimat'tan bugüne edebiyatçılar ansiklopedisi (3 b., Cilt 2). İstanbul: YKY.
Yaman, H. S. (2004). eski harfli dergilerden "Çocuklara Mahsus Gazete" tahlilî fihrist-inceleme-metin [yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı Yeni Türk Edebiyatı Bilim Dalı.
